مجله پژوهش های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی

مجله پژوهش های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی

ارزیابی نقش تاج‌پوشش در احیای جنگل‌های بلوط زاگرس بر پایه الگوی استقرار زادآوری طبیعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
احمد حسینی
دانشیار پژوهش، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، ایلام، ایران
10.22047/srjasnr.2026.574711.1156
چکیده
جنگل‌های بلوط زاگرس در دهه‌های گذشته به‌ دلیل فشارهای انسانی، تغییرهای اقلیمی و کاهش تاج‌پوشش با افت شدید زادآوری طبیعی روبه رو شده‌اند. زادآوری طبیعی یکی از فرایندهای بنیادی در پایداری و تداوم بوم­نظام‌های جنگلی است که نقش تعیین‌کننده‌ای در تجدید نسل و حفظ ساختار جنگل‌ها دارد. هدف پژوهش حاضر، واکاوی الگوی استقرار زادآوری طبیعی و ارزیابی نقش عامل‌های زیست‌بومی به‌ویژه تاج‌پوشش بر موفقیت استقرار دانهال‌ها4 و همچنین بررسی امکان به‌‌کارگیری این الگو در اقدام‌های احیایی است. پژوهش حاضر دستاورد یک طرح پژوهشی پنج‌ساله در جنگل‌های دالاب استان ایلام در سال‌های 1394 تا 1398 است، که‌ در هشت رویشگاه در سه وضعیت توپوگرافی انجام‌ شد. در مرحله نخست، الگوی استقرار زادآوری طبیعی گونه‌های چوبی با بهره‌گیری از آماربرداری‌های میدانی بررسی شد و در مرحله بعد، بذرکاری گونه‌های بلوط ایرانی5، بنه6، کیکم7 و ارژن8 بر اساس الگوی به‌دست‌آمده در موقعیت‌های ریززیستگاهی مختلف اجرا شد. برپایه نتایج، بیشترین تراکم زادآوری طبیعی و دست‌کاشت در زیر تاج درختان و در دامنه‌های شمالی با ارتفاع کمتر از 1500 متر از سطح دریا مشاهده شد. همچنین، موفقیت استقرار دانهال‌ها در فضاهای باز و بدون پوشش بسیار کمتر از دیگر موقعیت‌ها بود. همخوانی الگوی زادآوری طبیعی و زادآوری دست‌کاشت نشان‌داد که الگوبرداری از فرایندهای طبیعی و استقرار بذر در موقعیت‌های دارای پناه زیست‌بومی می‌تواند موفقیت برنامه‌های احیایی را افزایش دهد. در مجموع، به‌کارگیری رویکرد احیایی بر پایه تاج‌پوشش و ناهمگنی مکانی در مدیریت پایدار جنگل‌های زاگرس ضروری ‌است. بر این اساس حفاظت از تاج‌پوشش موجود، کنترل چرای دام و اجرای بذرکاری هدفمند در زیر تاج درختان به‌عنوان راهکارهای اصلی احیای جنگل‌های بلوط زاگرس است.
کلیدواژه‌ها
احیای جنگل
بذرکاری
بلوط ایرانی
جنگل­های زاگرس
ریززیستگاه
زادآوری طبیعی
موضوعات

عنوان مقاله English

Evaluation of the Canopy Cover Role in the Restoration of Zagros Oak Forests on the Basis of Natural Regeneration Establishment Pattern

نویسنده English

Ahmad Hosseini
Associate Prof., Ilam Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Ilam, Iran
چکیده English

Natural regeneration is one of the fundamental processes contributing to the sustainability and continuity of forest ecosystems and plays an important role in forest renewal and maintenance of forest structure. During recent decades, Zagros oak forests have experienced a severe decline in natural regeneration due to human pressures, climate change, and reduction of canopy cover, resulting in weakened regeneration capacity. The objective of this study was to analyze the spatial pattern of natural regeneration and evaluate the role of ecological factors, particularly canopy cover, in seedling establishment success. In addition, the applicability of these patterns for forest restoration programs was investigated. This study was conducted as part of a five-year research project in the Dalab forests of Ilam province, Iran. The research was carried out from 2015 to 2019 in eight sites located under three topographic conditions. In the first stage, the establishment pattern of natural regeneration of woody species was examined through field surveys. In the second stage, seeds of Persian oak (Quercus brantii Lindl.), wild pistachio (Pistacia atlantica Desf.), maple (Acer monspessulanum L. subsp. cinerascens), and wild almond (Amygdalus scoparia Spach.) were sown in different microhabitats according to the identified natural regeneration pattern. The results showed that the highest density of natural regeneration and planted seedlings occurred beneath tree canopies and on north-facing slopes at elevations below 1500 m above sea level. Seedling establishment success was considerably lower in open areas without canopy cover than in other establishment sites. The similarity between natural and artificial regeneration patterns indicated that restoration measures based on natural ecological processes and seed placement in protected microhabitats can improve restoration success. Overall, the findings emphasize the importance of canopy-based restoration approaches and spatial heterogeneity in the sustainable management of Zagros forests. Therefore, protection of existing canopy cover, control of livestock grazing, and targeted direct seeding beneath tree canopies are recommended as key strategies for the restoration of Zagros oak forests.

کلیدواژه‌ها English

Direct seeding
Forest restoration
Microhabitat
Natural regeneration
Persian oak
Zagros forests
جزیره­ای، محمد حسین؛ ابراهیمی رستاقی، مرتضی. (1382). جنگل­شناسی زاگرس. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 560 صفحه.
حسینی، احمد؛ پورهاشمی، مهدی؛ پورسیاه بیدی، محمد مهدی؛ جعفری، محمدرضا. (1398). بررسی و شناخت نحوه استقرار زادآوری طبیعی در جنگل­های بلوط ایرانی به منظور استفاده از آن در احیای جنگل. طرح پژوهشی، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، 78 صفحه.
حسینی، احمد. (1389). اثر تاج­پوشش بر زادآوری در جنگل­های بلوط ایرانی استان ایلام. تحقیقات جنگل و صنوبر ایران، 18(2)، 229-219.
حسینی، احمد؛ معیری، محمدهادی؛ حیدری، حشمت­اله. (1387). اثر تغییرهای ارتفاع از سطح دریا در زادآوری طبیعی و سایر خصوصیات کمی و کیفی بلوط غرب (مطالعه موردی: جنگل­های هیانان ایلام). مجله علوم کشاورزی و منابع طبیعی، 15 (1)، 10-1.
حسینی، احمد؛ اعظمی، ایاد. (1397). تعیین الگوی استقرار طبیعی زادآوری زایشی بلوط ایرانی در شرایط مختلف رویشگاهی به منظور استفاده در احیای جنگلهای زاگرس. جغرافیا و پایداری محیط، 25، 63-53.
معیری، محمدهادی؛ حسینی، احمد؛ حیدری، حشمت­اله. (1387). ارزیابی روند تغییرهای جنگل هیانان ایلام و ارائه راهکارهای مناسب جهت مدیریت بهینه آن. مجله پژوهش و سازندگی، 80 (3)، 115-108.
میرزایی، جواد؛ اکبری­نیا، مسلم؛ حسینی، سیدمحسن؛ طبری، مسعود؛ جلالی، سید غلامعلی. (1386). مقایسه تراکم زادآوری طبیعی گونه­های چوبی در رابطه با عوامل فیزیوگرافی و خاک در جنگل­های زاگرس، مطالعه موردی: منطقه حفاظت شده ارغوان در شمال ایلام. مجله پژوهش و سازندگی، 20 (4)، 23-16.
نجفی­فر، علی. (1390). بررسی فراوانی زادآوری جنسی گونه­های جنگلی در ارتباط با برخی عوامل اکولوژیکی در جنگل­های بلوط غرب استان ایلام. مجله تحقیقات جنگل و صنوبر ایران، 19(2)،290-279.
Allen, C.D., Macalady, A.K., Chenchouni, H., Bachelet, D., McDowell, N. et al. (2010). A global overview of drought and heat-induced tree mortality reveals emerging climate change risks for forests. Forest Ecology and Management, 259(4), 660–684.
Barbeito, I., Marta, P., Rafael, C. & Isabel, C., (2007). Effect of stand structure on stone pine (Pinus pinea L.) regeneration dynamics. Forestry, 81 (5), 617- 629.
Brown, H. (1985). Regeneration following cutting in a mixed oak stand in Rhod Island. University of Rhod Island, Agriculture experiment station, No, 1240.
Brudvig, L.A. & Asbjornsen, H. (2008). Patterns of oak regeneration in a Midwestern savanna restoration experiment. Forest Ecology and Management, 255, 3019–3025.
Carnicer, J., Coll, M., Ninyerola, M., Pons, X., Sánchez, G. & Peñuelas, J. (2011). Widespread crown condition decline, food web disruption, and amplified tree mortality with increased climate change-type drought. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(4), 1474–1478.
Frey, B.R., Ashton, M.S., McKenna, J.J., Ellum, D. & Finkral, A. (2007). Topographic and temporal patterns in tree seedling establishment, growth, and survival among masting species of southern New England mixed-deciduous forests. Forest Ecology and Management, 245, 54–63.
Gomez-Aparicio, L., Zamora, R., Gómez, J.M., Hódar, J.A., Castro, J. & Baraza, E. (2004). Applying plant facilitation to forest restoration in Mediterranean ecosystems: A meta-analysis of the use of shrubs as nurse plants. Ecological Applications, 14(4), 1128–1138.
Kouba, Y., Camarero, J.J. & Alados, C.L. (2012). Roles of land-use and climate change on the establishment and regeneration dynamics of Mediterranean semi-deciduous oak forests. Forest Ecology and Management, 274, 143–150.
Lhotka, J.M.  & Loewenstein, E.F. (2008). Influence of canopy structure on the survival and growth of underplanted seedlings. New Forests, 35, 89-104.
Maranon, T., Pugnaire, F.I., Callaway, R.M. & Valladares, F. (2009). Mediterranean-climate oak savannas: The interplay between abiotic environment and species interactions. Web Ecology, 9, 30–43.
Montagnini, F., Eibl, B., Woodward, C., Szczipanski, L. & Rios, R. (1997). Tree regeneration and species diversity following conventional and uniform spacing methods of selective cutting in a subtropical humid forest reserve. Biotropica, 30, 349-361.
Padilla, F.M. & Pugnaire, F.I. (2006). The role of nurse plants in the restoration of degraded environments. Frontiers in Ecology and the Environment, 4(4), 196–202.
Pulido, F.J. & Diaz, M. (2005). Regeneration of a Mediterranean oak: A whole-cycle approach. Ecoscience, 12(1), 92–102.
Suding, K.N., Higgs, E., Palmer, M.A., Callicott, J.B., Anderson, C.B. et al. (2015). Committing to ecological restoration: Efforts around the globe need legal and policy clarification. Science, 348(6235), 638–640.
مجله پژوهش های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی
دوره 11، شماره 2
آبان 1405
صفحه 239-250