https://srj.asnr.ias.ac.ir/ مجله پژوهش های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی fa daily 1 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_242157.html تغییر اقلیم به‌عنوان یکی از مهمترین چالش‌های محیط‌زیستی سده حاضر، تأثیرهای گسترده‌ای بر بوم‌نظام‌های جنگلی دارد و همزمان، تخریب جنگل‌ها نیز به تشدید آن دامن زده‌است. این بررسی به رابطه دوسویه بین تغییر اقلیم و جنگل‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد که افزایش گازهای گلخانه‌ای5 ناشی از فعالیت‌های انسانی، همراه با عامل‌های طبیعی، موجب گرمایش جهانی، تغییر الگوهای بارش، افزایش خشکسالی‌ها و آتش‌سوزی‌های جنگلی شده‌ است. جنگل‌ها به‌عنوان مهمترین ذخیره‌گاه‌های کربن، نقش کلیدی در تعدیل اقلیم دارند، اما جنگل‌زدایی نیز سهم چشمگیری در انتشار دی‌اکسیدکربن دارد. در ایران، تغییراقلیم موجب افزایش دما، کاهش بارندگی و تشدید خشکسالی‌ها شده ‌است، که تهدیدی جدی برای جنگل‌های کشور است. پژوهش حاضر، بر لزوم اجرای راهکارهایی برای حفاظت و احیای جنگل‌ها، مدیریت پایدار منابع آب، کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و برنامه‌ریزی بوم‌شناسی تأکید دارد تا از تشدید بحران جلوگیری شود. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_242158.html برخی از گیاهان با ترشح ترکیب‌های شیمیایی به‌ویژه ماده‌های آللوشیمیایی، بر رشد گیاهان دیگر تأثیر می­گذارند که این فرایند، دگرآسیبی4 نامیده می­شود. شماری از ترکیب‌های دگرآسیب5 در گونه­های گیاهی مختلف گزارش شده ­است. مهمترین گروه­های آللوشیمیایی در گیاهان زراعی اصلی شامل ترکیب‌های فنولیک، بنزوکسازینوئید، سورگولئون، گلوکوزینولات، ترپن­ها، آلکالوئیدها و مومیلاکتون­ها است. این قابلیت دگرآسیبی محصول‌های زراعی به چندین روش می­تواند برای کنترل علف‌های ناخواسته (هرز) در کشتزار مورد بهره‌برداری قرارگیرد. این موضوع ممکن است با مشخص کردن فعالیت دگرآسیبی محصول‌های زراعی برای کنترل علف­های ناخواسته به چندین روش صورت پذیرد. این روش‌ها می‌توانند موجب رشد رقم‌های زراعی  شوند که دارای قابلیت دگرآسیبی هستند. راه‌های دیگر شامل کشت مخلوط یک محصول زراعی با داشتن قابلیت دگرآسیبی با محصول زراعی بدون این ویژگی، کشت یک گیاه دارای فعالیت دگرآسیبی در تناوب زراعی، استفاده از پسماند محصول دارای ویژگی دگرآسیبی به‌­عنوان خاکپوش و بهره‌گیری از گیاه دگرآسیب به‌­عنوان گیاه پوششی برای کنترل علف­های ناخواسته می­باشد. با توجه به افزایش دغدغه‌های محیط‌زیستی ناشی از مصرف سم‌های شیمیایی، تجاری­سازی ترکیب‌های دگرآسیب برای کنترل علف­های ناخواسته مورد علاقه پژوهشگران است. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_242159.html نمونه‌برداری در علوم محیطی به‌‌عنوان پایه‌ای اساسی برای جمع‌آوری داده‌های معتبر و واکاوی پدیده‌های بوم‌شناختی شناخته می‌شود. بررسی حاضر با تمرکز بر پوشش گیاهی و عامل‌های بوم‌شناختی، به واکاوی اصول، روش‌ها و چالش‌های نمونه‌برداری در محیط‌های طبیعی می‌پردازد. روش‌های اصلی شامل نمونه‌برداری غیرتصادفی، تصادفی، طبقه‌بندی‌شده، خوشه‌ای، مکانی و تلفیقی هستند که هر یک با توجه شرایط و پیچیدگی‌های بوم‌نظام‌های طبیعی، چالش‌ها در جمع‌آوری داده‌ها در محیط‌های طبیعی، هدف‌ها و مقیاس مکانی- زمانی پژوهش و نوع متغیرهای مورد بررسی، گزینش می‌شوند. برای بررسی عامل‌های‌ بوم‌شناختی در جامعه‌های گیاهی، گزینش صحیح واحدهای نمونه‌برداری و ابزارها، روش‌ نمونه‌برداری و استفاده از فناوری‌های نوین مانند GIS4 و سنجش از دور، در کاهش خطا، نبود قطعیت و افزایش دقت داده‌ها نقش کلیدی دارند. افزون بر این، توجه به ناهمگنی مکانی و پراکنش گونه‌ها، تکرار زمانی نمونه‌برداری و تعیین اندازه و شمار نمونه بهینه، کیفیت داده‌ها و تعمیم‌پذیری نتایج را تضمین می‌کند. رویکرد این بررسی، ارائه چارچوب تلفیقی برای گزینش روش‌های نمونه‌برداری با بهره‌گیری از داده‌های سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی  در بررسی‌های پوشش گیاهی و بوم‌نظام‌های ناهمگن است که امکان کاهش خطا، نبود قطعیت و بهینه‌سازی هزینه‌ها را فراهم می‌کند. نتایج نشان می‌دهند که ترکیب روش‌های سنتی و فناوری‌های نوین مانند سیستم اطلاعات جغرافیایی  و سنجش از دور همراه با رعایت اصول آماری و طراحی پژوهش بر پایه هدف‌های آن، نه تنها دقت داده‌ها را افزایش می‌دهد، بلکه توانایی ارائه توصیه‌های مدیریتی عملی برای حفاظت و مدیریت بوم‌نظام‌های مرتعی را نیز بهبود می‌دهد. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_242160.html تاب‌آوری به‌معنای توانایی بقا و رشد در شرایط متغیر است و در رویارویی با تکانه‌هایی همچون تغییر اقلیم، افزایش هزینه نهاده‌های تولید، فراز و فرودهای شدید قیمت خرید تضمینی و بازار آزاد و حضور واسطه‌های بی‌شمار در زنجیره ارزش، نقشی حیاتی دارند. تولید چای در ایران به‌‌ ویژه با چنین چالش‌هایی روبه‌رو است و همین موضوع ضرورت بررسی پیشران‌های مؤثر بر تاب‌آوری چایکاران را دوچندان می‌کند. هدف پژوهش حاضر،  شناسایی و اولویت‌بندی پیشران‌های اثرگذار بر تاب‌آوری چایکاران ایران است که در سال 1404 انجام ‌شد. در این راستا، چهار دسته پیشران اقتصادی، اجتماعی، فنی و فیزیکی در قالب ۲۷ خرده­پیشران با مشارکت ۱۵ نفر از خبرگان و کارشناسان بررسی‌شد. نتایج نشان‌ دادند که پیشران‌های اقتصادی و بازار (13/48%) و فنی (80/25%) بیشترین نقش را در ارتقای تاب‌آوری دارند. بر این پایه، پیشنهاد می‌شود سیاست‌گذاری‌ها با محوریت بازنگری در نظام قیمت‌گذاری و تعیین قیمت تضمینی متناسب با هزینه‌های واقعی تولید به ‌عنوان اصلی‌ترین عامل اقتصادی، همراه با ارتقای مهارت‌های مدیریتی چایکاران به‌‌عنوان مهمترین پیشران فنی و نوسازی تجهیزات و دارایی‌های فیزیکی دنبال شود، زیرا تمرکز بر این بخش‌ها می‌تواند  همزمان پایداری اقتصادی، بهبود بهره‌وری و افزایش تاب‌آوری چایکاران در برابر بحران‌های محیطی و نوسان‌های بازار را تضمین کند. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_242161.html طرح‌های پخش سیلاب یکی از روش‌های مدیریت رواناب و افزایش نفوذ طبیعی آب در زمین‌های پایین‌دست، به ‌ویژه در منطقه‌های خشک و نیمه‌خشک ایران، نقش مهمی در کاهش اثرهای مخرب سیلاب، تقویت تغذیه طبیعی آبخوان‌ها و بهبود وضعیت بوم‌زیستی مرتع‌ها و زمین‌های دیم دارند. هدف پژوهش حاضر، واکاوی نظام‌مند نقطه‌های قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای مرتبط با طرح‌های پخش سیلاب در ایران و تدوین راهبردهای بهینه برای بهبود عملکرد و توسعه پایدار این طرح‌ها با استفاده از الگوهای واکاوی SWOT4 و QSPM5 است. در این بررسی، عامل‌های داخلی (نقطه‌های قوت و ضعف) و خارجی (فرصت‌ها و تهدیدها) از راه مصاحبه‌های هدفمند با خبرگان، مدیران و متخصصان منابع طبیعی و استادان دانشگاه شناسایی و ارزیابی شدند و مشخص شد که این طرح‌ها در موقعیتی قرار دارند که به‌کارگیری راهبردهای محافظه‌کارانه می‌تواند بهترین نتیجه را به همراه داشته باشد. بر اساس نتایج به‌ دست ‌آمده، به‌کارگیری فناوری‌های نوین الگوسازی و پایش سیلاب (مانند سیستم اطلاعات جغرافیایی، سنجش ‌از دور و الگوهای عددی هیدرولوژیک)، تقویت همکاری میان نهادهای علمی، اجرایی و محلی و همچنین افزایش مشارکت جامعه‌های محلی از مهمترین راهبردهایی هستند که می‌توانند به بهبود عملکرد و پایداری طرح‌های پخش سیلاب کمک کنند. همچنین، بهره‌گیری از دانش بومی در کنار حمایت‌های مالی و بومی‌سازی تجربه‌های موفق جهانی، ظرفیت این طرح‌ها را برای رویارویی با چالش‌هایی مانند شوری خاک و رسوب‌گذاری افزایش می‌دهد. یافته‌ها همچنین نشان می‌دهند که نظارت‌های محیط‌زیستی و استفاده از فناوری‌های پیشرفته در بهبود عملکرد این طرح‌ها نقشی تعیین‌کننده دارند. در پایان، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که با به‌کارگیری رویکردهای مناسب و مدیریت جامع، می‌توان طرح‌های پخش سیلاب را به ابزاری کارا برای کاهش تأثیر تغییر اقلیم و بهبود مدیریت منابع آب در منطقه‌های خشک و نیمه‌خشک تبدیل کرد. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_242162.html در این پژوهش، درک و ظرفیت سازگاری عشایر قشقایی در مرتع‌های میان‌بند شهرستان شیراز نسبت به تغییر اقلیمی بررسی شد. هدف، واکاوی درک بهره‌برداران از نشانه‌های تغییر اقلیم و ارزیابی بُعدهای مختلف ظرفیت سازگاری شامل اقتصادی، اجتماعی، زیرساختی، دانشی و سیاست‌های دولتی به ‌منظور ارائه راهکارهای تقویت تاب‌آوری معیشتی بود. پژوهش به شیوه توصیفی-پیمایشی و با استفاده از پرسشنامه‌ای ساختاریافته انجام شد که روایی آن توسط متخصصان تأیید و پایایی آن با آلفای کرونباخ 773/0 برای درک اقلیمی و 772/0 برای ظرفیت سازگاری محاسبه شد. جامعه آماری دربرگیرنده عشایر طایفه‌های شش‌بلوکی و رحیملو بود و ۷۹ نفر از اعضای شورای عشایری دوره پنجم به شیوه هدفمند و به صورت نمونه کامل بررسی شدند. نتایج نشان دادند که عشایر دارای درک متوسط تا زیادی از تغییر اقلیمی دارند (میانگین23/3)، به‌ویژه کاهش بارش برف و خشکیدن منابع آبی به‌‌عنوان شاخص‌ترین نشانه‌ها شناسایی شدند، در حالی‌که افزایش آفت‌های جدید و تغییر در الگوهای باد، کمتر مورد توجه بودند. در ارزیابی بُعدهای ظرفیت سازگاری، بُعد دانشی با میانگین 33/2 بیشترین و بُعدهای اقتصادی (86/1) و سیاست‌های دولتی (94/1) کمترین میانگین‌ها را داشتند. آزمون فریدمن4 تفاوت معنی‌داری را بین این بُعدها نشان‌داد. الگو‌سازی معادله‌های ساختاری نیز رابطه معنی‌دار را بین درک اقلیم و ظرفیت سازگاری تأیید نکرد. بر اساس یافته‌ها، پیشنهاد می‌شود با تقویت تعاونی‌های عشایری، آموزش‌های ترکیبی بومی و نوین، توزیع عادلانه فناوری و حمایت از خانوارهای آسیب‌پذیر، تاب‌آوری عشایر در برابر تغییرهای اقلیمی افزایش یابد. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_242167.html در سال‌های گذشته توجه ویژه‌ای به صادرات محصول‌های کشاورزی از جمله محصول‌های گلخانه‌ای شده است. توسعه و رونق پایدار این بخش نیازمند توجه به برخی از شاخص‌های ویژه و جنبه‌های زراعی-اقتصادی است که تاحد زیادی نادیده گرفته ‌شده و کمتر مورد توجه سیاستگذاران صادرات محصول‌های کشاورزی قرارگرفته است. در مقاله حاضر، برخی از جنبه‌های پنهان و گوشه‌های دیده نشده صادرات محصول‌های کشاورزی برپایه گزارش‌های رسمی مرجع‌های مرتبط، مورد وکاوی  قرارگرفته ‌است. شناسایی این گوشه‌ها که در رابطه با دیگر کالاها مطرح نیست، برای تدوین سیاست‌های نوین و علمی صادرات محصول‌های کشاورزی مفید و گاهی ضروری می‌باشد. در نظرگرفتن مقدار آب، انرژی و عنصرهای غذایی صادر شده (در قالب آب مجازی، انرژی و کود مجازی) در برابر هر واحد محصول و دیگر جنبه‌های پنهان در تولید محصول‌های کشاورزری در تدوین سیاست‌های مرتبط با صادرات این محصول‌ها، اهمیت راهبردی دارد. افزون بر این، توجه به امکان تهاتر نیازهای راهبردی کشور با محصول صادر شده، ضروری ‌است. باید به این نکته توجه ‌داشت که در صورت صادرات محصول، یارانه تنها به تولیدکننده محصول و نه به مردم تخصیص داده‌ شده ‌است. در صورتی عدالت اجتماعی برقرار خواهد شد که قیمت واقعی نهاده در ارزش‌گذاری محصول صادراتی در نظر گرفته شده و با شیوه‌های مشخص، در اختیار همه مردم قرار داده شود.  https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_242168.html افزایش نگرانی‌ها پیرامون بحران منابع پایه، کاهش بهره‌وری نهاده‌ها و پیامدهای محیط‌زیستی، لزوم بازنگری در نظام‌های تولید گندم ایران را دو چندان کرده ‌است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی تطبیقی شاخص بهره‌وری انرژی بین دو سامانه خاک‌ورزی مرسوم و حفاظتی در کشتزارهای گندم استان البرز و کاربرد آن در سیاست‌گذاری انجام شد. این کار، بر پایه رویکرد داده‌برداری میدانی با مقایسه شاخص‌های انرژی و ارزیابی چرخه زندگی4 انجام ‌شد. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای  Excel 2021 و IBM SPSS Statistics 26 و برای ارزیابی چرخه زندگی نرم‌افزار SimaPro v9.0  با روش IMPACT 2002+ واکاوی ‌شدند. نتایج نشان دادند که کاهش مصرف کود نیتروژن (7/38%) و سوخت دیزل (25%) بیشترین سهم را در کاهش بار محیط‌زیستی دارند. شاخص بهره‌وری انرژی از 23/1 به 37/1 و شدت مصرف انرژی از 18/22 به 94/19  مگاژول بر کیلوگرم گندم تغییرکرد. همچنین، شاخص‌های  ارزیابی چرخه زندگی  کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن معادل ۲%، تأثیر بر سلامت انسان 23% و بوم‌نظام 19% را نشان دادند. بنابراین توسعه با بهره‌گیری‌ از شاخص‌های انرژی بر پایه پایش داده‌ها، همراه با آموزش هدفمند و آسان‌سازی دسترسی به فناوری‌های کشاورزی حفاظتی، می‌تواند دوره گذار به کشاورزی پایدار و تاب‌آور را در ایران شتاب بخشد و به‌عنوان راهبردی عملی در تصمیم‌سازی سیاست‌گذاران بخش کشاورزی مورد توجه قرارگیرد.