مجله پژوهش های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی

مجله پژوهش های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی

مروری بر برخی از مفهوم‌های پایه در الگوی کشت محصول‌های زراعی در ایران

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسنده
استادیار پژوهش در بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اصفهان
10.22047/srjasnr.2025.491545.1119
چکیده
بخش کشاورزی کشور با ابر چالش‌هایی روبه‌رو است که توجه نکردن به هر یک از آن‌ها به خسارت‌های جبران‌ناپذیری می‌انجامد. در این میان، بحران منابع آب مهمترین مشکل است و تغییرهای اقلیمی نیز فشار بیشتری را بر پیکره بخش کشاورزی و تولید کشور وارد می‌کند. بنابراین برای طرح اصلاح الگوی کشت محصول‌های زراعی کشور (کشت بهینه) پس از تأخیری پنج دهه‌ای، سرانجام در سال 1401 به دستگاه‌های اجرایی کشور ابلاغ شد. انتظار می‌رود پس از گذشت دو سال از اجرای این طرح، هماهنگی‌های لازم میان دستگاه‌های مختلف دولتی و خصوصی و جامعه کشاورزی کشور شکل ‌گرفته باشد. تأمین غذای کافی برای انسان و دام، حفاظت از محیط­‌زیست و داشتن پایداری در بخش کشاورزی از جمله هدف‌های کلان در الگوی کشت هستند. گرچه ممکن است موردهای گوناگونی در زمینه الگوی کشت هر منطقه مورد توجه قرار گیرد، اما در حال حاضر کمیته تدوین و نظارت الگوی کشت محصول‌های کشاورزی کشور، موردهایی مانند آب (شامل منابع و مصرف آب)، خاک (شامل تناسب زمین‌ها برای کشت محصول‌های مختلف)، اقلیم (شامل محدودیت‌ها و قابلیت‌ها)، مدیریت و فناوری تولید محصول‌ها (شامل مدیریت تولید و رویارویی با تنش‌ها) و اقتصاد، تولید محصول‌ها را به­عنوان محورهای اساسی در این زمینه مطرح و بر این پایه، الگوی کشت هر استان را تدوین و ابلاغ می‌کند. در این نوشتار در باره هر یک از عامل‌های مورد اشاره و نقش آن‌ها در الگوی کشت به­طور خلاصه بحث شده‌‌است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Review of Some Basic Concepts in Crop Cultivation Patterns in Iran

نویسنده English

A.H. Jalali
Assistant Professor, Horticulture Crops Research Department, Isfahan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Isfahan
چکیده English

Iran’s agricultural sector is facing a multitude of challenges and failure to address any of them will lead to irreparable losses. Among them, the water resource crisis is the most important problem. On the other hand, climate change is putting additional pressure on the country's agricultural sector and production. For this reason, the plan to reform the country's crop cultivation pattern (optimized cultivation) was finally communicated to the country's executive bodies in 2022, after a 5-decade delay. It is expected that after two years of implementing the plan, the necessary coordination is being formed between various government and private agencies and the country's agricultural community. Providing sufficient food for population and livestock, preserving the environment, and achieving sustainability in the agricultural sector are among the major goals in the field of cropping patterns. Although there may be many and varied issues to consider in the cultivation pattern of each region, currently, the Committee for Developing and Monitoring the Country's Agricultural Crop Cultivation Pattern considers issues such as water (including water resources and consumption), soil (including land suitability for growing different crops), climate (including limitations and potentials), crops production management and technology (including production management and dealing with stresses) and crops production economics as fundamental goals in this field and accordingly develops and announces the cultivation pattern of each province. In this article, each of the mentioned factors and their roles in the cultivation pattern are briefly discussed.

کلیدواژه‌ها English

Land suitability
Sustainability
Water resources
Water use
امجدی، افشین؛ چیذری، امیر حسین. (1385). وضعیت مکانیزاسیون کشاورزی در ایران. اقتصاد کشاورزی و توسعه، 55 :182-155.
ایوبی، شمس الله؛ جلالیان، محمد. ( 1385) . ارزیابی اراضی (کاربردهای کشاورزی و منابع طبیعی). انتشارات دانشگاه صنعتی اصفهان. 405 صفحه.
آئینه بند، امیر. ( 1384). تناوب زراعی. انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد. مشهد. ایران، 407 صفحه
جعفری، پیمان؛ جلالی، امیرهوشنگ. ( 1394). تأثیر کم آبیاری بر عملکرد، اجزاء عملکرد و تولید بذر سه رقم هندوانه. نشریه تولید و فرآوری محصولات زراعی و باغی، 16: 15-22.
جلالی، امیرهوشنگ؛ اسفندیاری، حکمت. (1395الف). تأثیر سامانه های خاک ورزی و تناوب‌های زراعی مختلف بر عملکرد گندم. تولیدات گیاهی 39:43-56.
جلالی، امیرهوشنگ؛ اسفندیاری، حکمت. (1395ب). تأثیر سامانه های مختلف خاک ورزی و تناوب‌های زراعی بر تراکم علف هرز جودره . پژوهش های حفاظت گیاهان ایران 505:3-517.
جلالی، امیرهوشنگ؛ نعمت الهی، محمد رضا؛ خیام باشی، بابک؛ تاتاری، مریم؛ نیکویی، علیرضا. (1399). بهینه سازی مدیریت ، فناوری و بهره وری تولید گیاهان زراعی و باغی به منظور ارائه الگوی کشت در استان اصفهان.  گزارش نهایی پروژه تحقیقاتی، شماره فروست 58095، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، 300 صفحه.
جلالی، امیرهوشنگ؛ نیکویی، علیرضا. (1397). نقش تناوب زراعی در حفاظت از منابع آب‌وخاک (مطالعه موردی: دهستان دشت شهرضا ). نشریه علمی ترویجی مدیریت اراضی،6: 83-95.
جلالی، امیرهوشنگ؛ نیکویی، علیرضا. (1400). بررسی کارایی استفاده از منابع آب و خاک در تناوب‌های زراعی رایج در مناطق مختلف استان اصفهان . نشریه علمی ترویجی مدیریت اراضی، 9: 115-126.
فتحی، عفت؛ نوری، هدایت الله؛ مسعودیان، ابوالفضل. (1393). تأثیر کاهش منابع آب بر کشاورزی طی سالهای آبی (1391-1370(با تأکید بر تغییرات سطح زیر کشت و تولید محصولات باغی (مطالعه موردی: شهرستان لنجان). مجله برنامه ریزی فضایی (جغرافیایی)، 1: 87-102.
قادرزاده، حامد؛ جزایری، آزاده. (1397). تعیین ارزش اقتصادی و تابع تقاضای آب در تولید محصول یونجه در دشت دهگلان. فصلنامه علمی-پژوهشی تحقیقات اقتصاد کشاورزی, 23:54-39.
کمیته تدوین و نظارت الگوی کشت ایران. 1403. ویراست نهایی الگوی کشت محصولات زراعی.  https://ncp.areeo.ac.ir/fa-IR/ncp.areeo.ac/37254/page
کشفی بناب، علی. (1389). مزیت نسبی اقتصادی کشت و تجارت گیاهان دارویی در ایران و ارزش آن در بازارهای جهانی. بررسی های بازرگانی، 44:67-78.
کوچکی، علیرضا؛ نصیری محلاتی، مهدی؛ جهان بین، غلامرضا؛ زارع فیض آبادی، احمد. (۱۳۸۳الف). تنوع واریته های گیاهان زراعی در ایران . بیابان، 9:49-67.
کوچکی، علیرضا؛ نصیری محلاتی، مهدی؛ مرادی، روح الله؛ علی زاده، یاسر. (1390). فراتحلیل تنوع زیستی کشاورزی در ایران. نشریه کشاورزی بوم شناختی، 2: 16-1.
محمدی، اویس؛ ظریفیان، شاپور. (1387). عوامل موثر بر وضعیت مکانیزاسیون اراضی کشاورزی (مطالعه موردی شهرستان نیشابور). مجموع مقالات پنجمین کنگره ملی مهندسی ماشین های کشاورزی و مکانیزاسیون.  دانشگاه فردوسی مشهد،  145 صفحه.
مرادی، محمد علی؛ عمید پور، مجید؛ حوری جعفری، حامد؛ مهرآزما، ایرج. (1393). تحلیل و مدل سازی ساختار تقاضای انرژی در بخش کشاورزی ایران. نشریه انرژی ایران، 2: 124-101.
مرادی، روح الله؛ سامی، مسعود. (1393). بررسی تنوع زیستی محصولات زراعی، باغی و دامی در استان کرمان. بوم‌شناسی کشاورزی، 3: 667-656.
مرجع ملی هیات بین الدولی تغییر اقلیم. (1396). آشکارسازی، ارزیابی اثرات و چشم انداز تغییر اقلیم در ایران طی قرن بیست و یکم. پژوهشکده اقلیم شناسی مشهد، 44 صفحه.
مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. (1389). قانون افزایش بهره وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی. قابل دسترس در تاریخ 20/8/1397 به آدرس الکترونیکی: http://rc.majlis.ir/fa/law/show/782387.
مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی.( 1396). قانون تجدید تشکیلات و تعیین وظایف سازمانهای وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و انحلال وزارت منابع طبیعی. قابل دسترس در تاریخ 29/4/1396 به آدرس الکترونیکی: http://rc.majlis.ir/fa/law/print_version/96762.
مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران. (1396). تعیین شاخص نسبت بحرانی برای حوضه های آبریز اصلی ایران. موسسه پژوهشی مهندسی راهبرد دانش پویا. مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران.
نه بندانی، علیرضا؛ سعادتی، مجتبی؛ گودرزی، مهدی؛ سلطانی، افشین. (1400).  تأثیر تغییر اقلیم بر امنیت غذایی ایران: پیش بینی پتانسیل عملکرد و تولید گیاهان زراعی استراتژیک کشور با استفاده از مدل iCrop-SSM2. مجله به زراعی کشاورزی، 4: 871-882.
نوری نیا، عباس؛ صالحی، معصومه؛ فغانی، الهام؛  گرزین، علی‌رضا. (1386). تاثیر تناوب­های زراعی بر برخی از پارامترهای رشد، شاخص تنوع و عملکرد گندم در شرایط اقلیمی گرگان. ­خلاصه مقالات دومین کنگره ملی کشاورزی اکولوژیک در ایران. مقاله چاپ شده در دومین کنگره ملی کشاورزی اکولوژیک در ایران، (ص 2421)، گرگان، انتشارات دانشگاه گرگان.
نیکوئی، علیرضا؛ جلالی، امیرهوشنگ؛ خداقلی، مرتضی؛ تومانیان، نورایر؛ قیومی، حمید؛ مامن‌پوش، علیرضا. (1397). تدوین برنامه الگوی کشت ملی در مرحله پایلوت: مطالعات دهستان دشت، شهرستان شهرضا، استان اصفهان، گزارش نهایی طرح پژوهشی، تهران، گروه تحقیقات اقتصادی، اجتماعی و ترویجی. 130 صفحه.
وفابخش، جواد؛ محمدزاده، آرش؛ بازرگان، کامبیز؛ نویدی، میرناصر. (1398). مطالعه تطبیقی الگوی کشت و تناسب اراضی محصولات زراعی و باغی عمده در حوضه آبریز دریاچه ارومیه. بوم شناسی کشاورزی، 11(3): .805-775.