بوم‌نظام‌های زراعی و دامی در ایران: ستیزه یا همزیستی؟

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو پیوسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و استاد دانشگاه فردوسی مشهد

2 عضو پیوسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و استاد دانشگاه شیراز

چکیده

تلفیق دام در نظام‌های زراعی سابقه بسیار طولانی در تاریخ تکامل کشاورزی دارد. در این رابطه، اهلی کردن گوسفند و بز در ایران، هم‌زمان با آغاز دیمکاری در منطقه‌های خشک در بخش‌هایی از خاور نزدیک بوده است و بدین ترتیب دامداری و زراعت هم‌زمان در این منطقه‌‌ها آغاز شده است. در این راستا به دلیل تضاد سودمندی‌ها همیشه بین دامداران و کشاورزان کشمکش‌هایی مبنی بر چگونگی بهره‌برداری از زمین وجود داشته است، اما این تضاد هیچگاه نتوانسته است سودمندی‌های مشترکی که این دو قشر در تلفیق دام و زراعت کسب می‌کنند را زیر تاثیر خود قرار دهد و بدین ترتیب آن‌چه کشاورزی تلفیقی نامیده می‌شود در همه منطقه‌های جهان رایج شده است. بخش چشمگیری از این فرآیند به دامداران عشایر مربوط است که در قبال تهاتر تولیدهای دامی و کود از پسماندهای زراعی و پس‌چرای غلات استفاده می‌کردند و این نوع سازگاری و تلفیق در حقیقت در مقیاس کلی مطرح بوده است. تلفیق در سطح مزرعه‌ نیز با ترکیب دامداری با کشت علوفه، استفاده از پسماندهای محصول‌های زراعی و باغی و چرا در سطح مراتع توسط دامداران روستایی صورت می‌گرفته است. پسماندهای گیاهان زراعی، جالیزی و باغی یکی از این منابع غذایی در کشاورزی تلفیقی است. آن‌چه تا کنون رایج بوده است مصرف این پسماندها برای تعلیف دام‌هاست اما امروزه از یک سو موضوع کمبود شدید مواد آلی خاک‌های ایران، گسترش روش‌های مبتنی بر اصول کشاورزی پایدار مانند کشاورزی حفاظتی، تولید کاغذ و سوخت‌های زیستی، رقابتی برای این مواد مطرح کرده است و از سوی دیگر نسل قدیمی دامداران و کشاورزان که متکی به این سیستم‌ها بوده‌‌اند در حال حذف شدن از این عرصه‌ها بوده و نسل جدید نیز میل چندانی به ورود به چرخه دامداری و کشاورزی ندارد. بنابراین باید زمینه‌ها و انگیزه‌های قوی برای جذابیت این حرفه‌ فراهم شود. چون کشاورزی در ایران خرده‌مالکی است لازم است هر گونه برنامه‌ریزی که قرار است انجام شود با توجه به این واقعیت خرده‌‌مالکی باشد و هر نوع تلفیق دام و کشاورزی نیز در قالب فناوری‌های نوین برای کشاورزی خرده‌‌پا و با توجه به توان اقلیمی هر منطقه صورت گیرد.

کلیدواژه‌ها

1- بی‌‌نام. 1395. آمارنامه کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی.
2- بی‌‌نام. 1379. گزارش تلفیقی طرح تعادل دام و مرتع. وزارت جهاد کشاورزی. ستاد اجرایی طرح تعادل دام و مرتع.
3. Child, R.D., H.F. Heady, W.C. Hickey, R.A. Peterson and R.D. Pieper. 1984. Arid and semi-arid lands. Suitable use and management in development in developing countries. AID/NPS Natural Resources Expanded Information Base Project, Division of International Affairs, National Park Service, Washington D.C. 20240.
4. Di Paola, A., M. Cristina Rulli and M. Santini. 2017. Human food vs. animal feed debate. A thorough analysis of environmental footprints. Land Use Policy 67:652-659.
5. Garrett, R.D., M.T. Niles, J.D.B. Gil, A. Gaudin, R. Chaplin-Kramer, A. Assmann, T.S. Assmann, K. Brewer, P.C. de Faccio Carvalho, O. Cortner, R. Dynes, K. Garbach, E. Kebreab, N. Mueller, C. Peterson, J.C. Reis, V. Snow and J. Valentim. 2017. Social and ecological analysis of commercial integrated crop livestock systems: Current knowledge and remaining uncertainty. Agric. Sys. 155:136-146.
6. Gilert, A.S. 1983. On the origins of specialized nomadic pastoralism in western Iran. World Archeology          15(1):105-119.
7. Holechek, J.L., R.D. Pieper and C.H. Herbel. 1989. Methods of improving livestock distribution. In: Range management: Principles and practices. Prentice-Hall, Inc., Englewood Cliffs, N.J. 456 page.
8. Herrero, M., P.K. Thornton, A.M. Notenbaert, S. Wood, S. Msangi, H.A. Freeman, D. Bossio, J. Dixon, M. Peters, J. van de Steeg, J. Lynam, P. Parthasarathy Rao, S. Macmillan, B. Gerard, J. McDermott, C. Seré and M. Rosegrant. 2010. Smart investments in sustainable food production: revisiting mixed crop-livestock systems. Science 327(5967):822-825.
9. Hiloidhari, M., D. Das and D.C. Baruah. 2014. Bioenergy potential from crop residue biomass in India. Renew. Sustain. Ener. Rev. 32:504-512.
10. Koocheki, A. 2010. The Middle East: Adapting food production to local biophysical realities. In: Gliessman, S.R., and M. Rosemeger. The Conversion to Sustainable Agriculture, Principles and Practices 303-317. CRC Press. Boca Raton, Florida, USA.
11. Koocheki, A. and S. Gliessman. 2005. Pastoral nomadism, a sustainable system for grazing land management in arid areas. J. Sustain. Agr. 25:113-131.
12. Koocheki, A., M. Nassiri-Mahallati, S. Gliessman and A. Zarea. 2008. Agrobiodiversity of Field Crops: A Case Study for Iran. J. Sustain. Agr. 32:95-122.
13. Kossila, V.L. 1985. Global review of the potential use of crop residues as animal feed. Proceeding of FAO/ILCA on better utilization of crop residue and by-products in animal feeding: State of knowledge. FAO, Rome, pp. 1-13.
14. Lal, R. 1995. The role of residue management in sustainable agricultural systems. J. Sustain. Agr.  5(4):51-78.
15. Lowdermik, W.C. 1953. Conquest of land through seven hundred years. Agricultural information Bull. No. 99. Soil Conservation Services, United States Department of Agriculture, Washington, D.C. USA. 28 page.
16. Martin, G., M. Moraino, Y. Ryschawy, M.A. Morgan, M. Asai, J.P. Sartjpm, M. Dura and O. Theron. 2016. Crop-livestock integration beyond the farm levels. A review. Agron. Sustain. Develop. 36:53-62.
17. Niles, M.T., R.D. Garrett and D. Walsh. 2018. Ecological and economic benefits of integrating sheep into viticulture production. Agron. Sustain. Dev. 38:1-10.
18. Smith, D.B. 1993. Feed resources for intensive smallholder systems in the tropics: the role of crop residue: proceeding of XVII International grassland congress. New Zealand grassland association. London, New Zealand, pp. 1969-1979.
19. Xiaoyu, W., L. Yang, Y. Steinberger and G. Hui Xie. 2013. Field crop residue estimate and availability for biofuel production in China. Renew. Sustain. Energ. Rev. 27:864-875.
20. World Resources Institute. 1986. World Resources 1986. Basic Books Inc. New York. 348 page.

دوره 4، شماره 1
بهار و تابستان 1398
صفحه 25-40