https://srj.asnr.ias.ac.ir/ مجله پژوهش های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی fa daily 1 Fri, 23 Oct 2026 00:00:00 +0330 Fri, 23 Oct 2026 00:00:00 +0330 https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_254824.html در طرح انتقال آب از خلیج فارس و دریای عمان به فلات مرکزی ایران چندین پیش‌فرض چالش‌برانگیز در ذهن مشاوران و متولیان آب کشور وجود دارد که عبارتند از: الف- حضور پررنگ مفهوم‌های غلبه بر طبیعت به جای سازگاری با آن، ب- سرمایه‌گذاری سنگین دولتی و خصوصی، پ- یکنواخت‌سازی توزیع آب در کشور، ت- توجه نکردن به قابلیت بازچرخانی آب‌های نامتعارف در داخل سرزمین اصلی، ث- شوری‌زدایی آب و انتقال به مسافت هزاران کیلومتر به جای توسعه طرح‌های کوچک، محلی و بوم سازگار برای مصرف‌های محلی، ج- توجیه‌پذیر نبودن پدافند غیرعامل در طرح‌های شوری‌زدایی و انتقال آب و چ- دنبال نشدن طرح آمایش سرزمین. یافته‌های بررسی کارشناسی طرح‌های شوری‌زدایی و انتقال آب از خلیج فارس و دریای عمان به ناحیه‌های مرکزی ایران نشان دادند که هزینه شوری‌زدایی در طرح انتقال آب خلیج فارس و همچنین هزینه های تعمیر، نگهداری و بهره برداری بسیار زیاد است. از سوی دیگر مقدار مصرف انرژی و تولید گازهای گلخانه‌ای بسیار زیاد و پیامدهای منفی محیط‌زیستی دارد. در عوض، راهکارهای جایگزین عبارتند از: الف- بازچرخانی و تصفیه فاضلاب صنعت و شرب در محل تولید آن‌ها، ب- شوری‌زدایی منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی شور در داخل کشور و پ- اصلاح شبکه‌های انتقال و توزیع آب شهری و روستایی. با توجه به موردهای یاد شده. پیشنهاد می‌شود که شوری‌زدایی آب دریا برای شرب و صنعت تنها در ساحل‌های خلیج فارس و محل‌های نزدیک به دریا (خلیج فارس) در قالب طرح‌های کوچک اجرا شود و از انتقال آب به منطقه‌های مرکزی خودداری شود و در عوض در صورت نیاز، منابع آب شور داخل سرزمین شوری‌زدایی شوند. البته، به احتمال، ساحل‌های دریای عمان (ساحل‌های مکران) چالش‌های کمتری نسبت به ساحل‌های خلیج فارس دارند، اما طرح‌های انتقال آب دریا در آنجا نیز دشواری‌های زیادی ایجاد خواهد کرد. بنابراین باید پیش از هر اقدامی، بررسی‌های علمی و دقیق صورت گیرد و امکان دسترسی به منابع آب نامتعارف بررسی شود. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_254826.html دامپروری از مهمترین زیربخش­های کشاورزی است که رشد و توسعه­ آن نیازمند اجرای درست پایه‌های علمی و فنی است. یکی از دشواری‌های بزرگی توسعه­ دامپروری بهره­وری نامناسب است و برای افزایش سود واحدهای تولیدکننده­ شیر، شناخت دقیق عامل‌های مؤثر بر افزایش بهره­وری هدفی ضروری و اجتناب­ناپذیر است. اصلاح ­نژاد گاو شیری که در افزایش و بهبود کیفیت ژنتیکی افراد نسل آینده نقش دارد، می­تواند موجب افزایش بهره­وری شود. با ورود ویژگی‌های جدید در برنامه­های اصلاحی مانند RFI 4، BWC 5 و مانند این‌ها، پژوهشگران به‌جای افزایش بی­رویه­ تولید شیر، بر افزایش بهره­وری غذایی تمرکز می‌کنند. استفاده از ابزارهای اصلاحی مانند تشکیل بوم‌نظام اطلاعات، تشکیل تابع سود اقتصادی و تفسیر درآمدها و هزینه­ها، ترسیم و تفسیر منحنی شیردهی، شبیه­سازی برنامه­های بهینه­سازی تولید با ‌بهره‌گیری از زبان­های برنامه‌نویسی داخلی، می­تواند در افزایش بهره­وری کمک­های چشمگیری داشته باشد. این بررسی نشان می­دهد که استفاده از برنامه­های آماری پیشرفته در به‌دست آوردن منحنی شیردهی دامداری و مقایسه­ آن با منحنی­های استاندارد، برآورد ارزش­های اصلاحی ویژگی‌های مختلف و رتبه­بندی گاوهای شیری، محاسبه­ شاخص‌های گزینش اقتصادی بر اساس شرایط بازار و اقتصاد کشور و تخمین سطح بهینه تولید شیر با استفاده از شبیه­سازی، می­تواند بهره­وری اقتصادی را افزایش دهد. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_254827.html معنویت محیط‌زیستی به ‌عنوان رویکردی میان‌رشته‌ای، می‌تواند نقشی مهم در بازتعریف رابطه انسان با طبیعت و ارتقای اخلاق زیستی داشته باشد. در مقاله حاضر، برپایه واکاوی محتوای کیفی-استقرایی بُعدهای رویکرد معنویت محیط‌زیستی در قالب مضمون‌های خرد و کلان، تعیین ‌شد. با بررسی منابع بین­المللی، 106 مضمون فرعی استخراج و در قالب پنج دسته کلان شامل: 1- تقدس‌گرایی بوم‌شناختی، 2- دینداری بوم‌شناختی، 3- طبیعت‌اندیشی معناگرا، 4- نمادگرایی معنوی طبیعت و 5- حکمرانی معنویت محیط‌زیستی، طبقه‌بندی شد. یافته‌ها نشان دادند که معنویت محیط‌زیستی، مفهومی چندوجهی است که در تعامل با دین، فلسفه، زیبایی‌شناسی و سیاست‌گذاری توانایی تفسیر دارد. واکاوی مفهومی مضمون‌ها بیانگر این است که تجربه‌های درونی انسان در طبیعت، از جمله مراقبه، شاهدها، روایت‌های بومی و کنشگری دینی، نقش مهمی در جهت‌دهی به رفتارهای اخلاقی و محیط‌‌زیستی دارند. پژوهش حاضر با ترکیب داده‌های مفهومی و رویکردهای نظری، الگویی برای فهم و ترویج معنویت محیط‌زیستی ارائه می‌دهد که نه‌تنها در زمینه‌های تربیتی، فرهنگی و سیاست‌گذاری محیطی توانایی بهره‌برداری دارد، بلکه در شکل‌دهی به گفتمان‌های آینده‌ زیست ‌معنوی کاربرد دارد. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_254830.html افزایش جمعیت جهان، نگرانی‌های ‌محیط‌زیستی، محدودیت سهم پروتئین دریافتی، از یک سو و نیاز به تولید و عرضه مواد غذایی از سوی دیگر، ضرورت یافتن منابع جایگزین و پایدار برای تغذیه دام و طیور را بیش از پیش برجسته ساخته است. صنعت مرغداری در ایران پس از نفت و پتروشیمی، بزرگترین حجم سرمایه‌گذاری را در بخش کشاورزی دارد و تأمین خوراک طیور برای امنیت غذایی کشور ضروری است. با این ‌حال، در شرایط کنونی، کمبود منابع خوراکی از مهمترین دشواری‌های این صنعت است. قیمت منابع خوراکی مانند سویا و ذرت، رو به ‌افزایش است و دسترسی به آن‌ها برای پرورش‌دهندگان در آینده محدودتر خواهد‌ شد. در این میان، حشره‌های خوراکی به ‌دلیل دارا بودن پروتئین زیاد، اسیدآمینه‌های ضروری، اسیدهای چرب مفید و توانایی تولید در مقیاس صنعتی با ردپای محیط‌زیستی ­کم، به‌‌عنوان یک گزینه نوآورانه مطرح شده‌اند. بهره‌گیری از حشره‌ها در جیره‌ طیور نه ‌تنها می‌تواند رشد، ایمنی و کیفیت محصول‌های طیوری را بهترکند، بلکه با بهره‌برداری از پسماندهای آلی در فرایند پرورش، به برآوردن اصول اقتصاد چرخشی و کاهش آلودگی‌های محیط‌زیستی کمک می‌کند. با این حال، چالش‌هایی همچون استانداردسازی فرایند تولید، ایمنی میکروبی و شیمیایی، پذیرش بازار و الزام‌های قانونی همچنان باقی است. این مقاله مروری با تمرکز بر ظرفیت‌های تغذیه‌ای، سودمندی‌های محیط‌زیستی و اقتصادی و همچنین چالش‌های موجود، به بررسی نقش حشره‌های خوراکی در جیره غذایی طیور، به ‌عنوان رویکردی سبز و پایدار برای صنعت طیور در چارچوب اقتصاد چرخشی، می‌پردازد. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_254831.html این نگاشته به بررسی جایگاه امنیت غذایی و نظام­های تولید کشاورزی به‌عنوان هدف کلیدی در جنگ­های نامستقیم و عامل برتری در جنگ مستقیم می­پردازد. در واقع، پرسش اصلی پژوهش این است که بخش کشاورزی به‌عنوان منبع اصلی تولید غذا چه نقشی در ثبات نظام­های سیاسی و تاب­آوری در برابر تنش­های جغرافیای سیاسی4 دارد؟ پژوهش حاضر با استفاده از روش مروری و بررسی منابع علمی به روز انجام شده است. با بهره‌گیری از داده­های سازمان­های بین­المللی مانند سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد5 و صندوق بین­المللی پول6 و نیز نظریه­های اقتصادی-اجتماعی، نشان داده می­شود که چگونه ایجاد اختلال هدفمند در زنجیره تأمین غذا به‌عنوان یکی از پایه‌های مهم اقتصاد کشور، می­تواند به بی­ثباتی سیاسی- اجتماعی کشیده شود. در این نگاشته، با بررسی مدرک‌های تجربی، چنین نتیجه‌گیری می­شود که امنیت غذایی نه‌تنها یک پایه مهم اقتصادی، بلکه ابزار مهم جغرافیای سیاسی است که کنشگران جهانی برای زیر فشار قراردادن حاکمان­ کشورها از آن بهره‌می‌گیرند. در پایان، راهکارهایی مانند تغییر برخی از نگرش­ها درباره جایگاه کشاورزی، توسعه پایدار کشاورزی با تاکید بر خوداتکایی در محصول‌های راهبردی، رعایت ملاحظه‌ها در توسعه کشت محصول‌های غیرراهبردی، اصلاح سیاست­های یارانه­پردازی، تغییر الگوی صادرات محصول‌های کشاورزی و تقویت همکاری­های هدفمند منطقه­ای برای دستیابی به امنیت غذایی پایدار و تقویت ثبات سیاسی پیشنهاد می­شود. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_254832.html نظام نوآوری کشاورزی4 مجموعه‌ای منسجم از عنصرها، فرایندها و رابطه‌ها است که با هدف تولید، انتقال و بهره‌برداری کارا از دانش و فناوری، نقش مهمی در افزایش بهره‌وری و پایداری بخش کشاورزی دارد. این نظام شامل اجزایی همچون آموزش و مهارت‌افزایی در علم و فناوری، پژوهش و توسعه، نوآوری و فعالیت‌های صنعتی مرتبط، خدمت‌های علمی و فنی، فعالیت‌های اداری و پشتیبانی در بخش علم و فناوری است. مهمترین کارکرد نظام نوآوری کشاورزی، حل دشواری‌های بخش کشاورزی و تبدیل آن‌ها به اثرهای روشن شامل افزایش بهره‌وری، بهبود سلامت محصول‌ها، بهبود درآمد تولیدکنندگان و پاسخگویی به چالش‌های محیط‌زیستی و اقلیمی است. نظام نوآوری کشاورزی ایران، با وجود فعالیت حدود یک صد ساله و نقطه‌های قوتی مانند شبکه گسترده دانشگاهی و پژوهشی، نیروی انسانی توانمند، شمار چشمگیر دانشجوی آموزش‌های تکمیلی، با چالش‌های گوناگونی مانند نبود نهاد سیاست‌گذار واحد و کل‌نگر، ضعف در پشتیبانی، نظام پایش و ارزیابی، تعامل‌های بین‌المللی، توان دانشی و مالی کشاورزان و شبکه انتقال فناوری روبه‌رو است که موجب کاهش رضایت‌مندی از آن شده است. در این مقاله بُعدهای و تاریخچه نظام نوآوری کشاورزی ایران و پرداختن به نقطه‌های قوت و ضعف هر یک از پایه‌های آن مورد واکاوی قرارگرفت و در پایان پیشنهادهایی برای بهبود این نظام از جمله: تقویت نگرش کل‌نگرانه، ایجاد نهاد سیاست‌گذار واحد، تقویت همکاری‌های بین بخشی، توسعه تعامل‌های بین‌المللی، ایجاد سازوکارهای کارا برای انتقال فناوری، تخصیص منابع مالی و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان نوپا، گسترش حضور بخش خصوصی و اصلاح سیاست‌های دولتی با توجه به نیازهای واقعی بخش کشاورزی، ارائه ‌شد. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_254833.html فرسایش خندقی یکی از شدیدترین شکل‌های تخریب سرزمین است که ارتباط آن با کاربری‌ زمین در سطح کشور به‌‌صورت مقایسه‌ای بررسی نشده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر کاربری زمین بر گسترش فرسایش خندقی در مقیاس حوزه‌های آبخیز4 درجه دو تماب در دهه‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ انجام شد. گزینش این مقیاس به‌دلیل نقش محوری حوزه‌ آبخیز در مدیریت فرسایش و نیز دسترسی به داده‌های قابل اتکا انجام ‌شد. موقعیت خندق‌ها با بهره‌گیری‌از تصویرهای پایگاه Google Earth، داده‌های موجود و بازدیدهای میدانی استخراج و سپس با نقشه‌های کاربری زمین در دو دهه همپوشانی شد. برای واکاوی روابط بین فرسایش خندقی و کاربری زمین‌، رگرسیون گام‌به‌گام بین مساحت مطلق و نسبی فرسایش خندقی و انواع کاربری‌ها اجرا شد. نتایج نشان دادند که در مجموع زمین‌های خندقی‌شده در کشور حدود 4467392 هکتار است. در دهه ۱۳۹۰، مساحت کاربری‌های زراعت دیم، زراعت آبی، جنگل و منطقه‌های مسکونی افزایش یافته ‌است. بیشترین مساحت مطلق فرسایش خندقی در هر دو دهه مربوط به کاربری مرتع بود (به ‌ترتیب، ۱۸۶۷۵۱۱ و ۱۷۸۹۹۱۷ هکتار)، اما بر اساس شاخص نسبت تراکمی، بیشترین مقدار فرسایش در حاشیه و بستر آبراهه‌ها و زمین‌های متفرقه (بدون پوشش) مشاهده شد. همچنین رابطه‌ای معنی‌دار بین کاربری زراعت دیم و مساحت مطلق و نسبی فرسایش خندقی به‌‌دست ‌آمد. نتایج نشان دادند که فرسایش خندقی وابستگی معنی‌داری با نوع کاربری سرزمین دارد. از نظر خسارت و اولویت مدیریتی، دیمزارها، بستر آبراهه‌ها، مرتع تخریب‌شده و زمین‌های بایر (بدون‌پوشش) حساس‌ترین کاربری‌ها بودند و در میان حوزه‌آبخیز درجه دو تماب، حوزه‌آبخیز قره‌قوم بیشترین اولویت مدیریتی را دارند. https://srj.asnr.ias.ac.ir/article_254834.html جنگل‌های بلوط زاگرس در دهه‌های گذشته به‌ دلیل فشارهای انسانی، تغییرهای اقلیمی و کاهش تاج‌پوشش با افت شدید زادآوری طبیعی روبه رو شده‌اند. زادآوری طبیعی یکی از فرایندهای بنیادی در پایداری و تداوم بوم­نظام‌های جنگلی است که نقش تعیین‌کننده‌ای در تجدید نسل و حفظ ساختار جنگل‌ها دارد. هدف پژوهش حاضر، واکاوی الگوی استقرار زادآوری طبیعی و ارزیابی نقش عامل‌های زیست‌بومی به‌ویژه تاج‌پوشش بر موفقیت استقرار دانهال‌ها4 و همچنین بررسی امکان به‌‌کارگیری این الگو در اقدام‌های احیایی است. پژوهش حاضر دستاورد یک طرح پژوهشی پنج‌ساله در جنگل‌های دالاب استان ایلام در سال‌های 1394 تا 1398 است، که‌ در هشت رویشگاه در سه وضعیت توپوگرافی انجام‌ شد. در مرحله نخست، الگوی استقرار زادآوری طبیعی گونه‌های چوبی با بهره‌گیری از آماربرداری‌های میدانی بررسی شد و در مرحله بعد، بذرکاری گونه‌های بلوط ایرانی5، بنه6، کیکم7 و ارژن8 بر اساس الگوی به‌دست‌آمده در موقعیت‌های ریززیستگاهی مختلف اجرا شد. برپایه نتایج، بیشترین تراکم زادآوری طبیعی و دست‌کاشت در زیر تاج درختان و در دامنه‌های شمالی با ارتفاع کمتر از 1500 متر از سطح دریا مشاهده شد. همچنین، موفقیت استقرار دانهال‌ها در فضاهای باز و بدون پوشش بسیار کمتر از دیگر موقعیت‌ها بود. همخوانی الگوی زادآوری طبیعی و زادآوری دست‌کاشت نشان‌داد که الگوبرداری از فرایندهای طبیعی و استقرار بذر در موقعیت‌های دارای پناه زیست‌بومی می‌تواند موفقیت برنامه‌های احیایی را افزایش دهد. در مجموع، به‌کارگیری رویکرد احیایی بر پایه تاج‌پوشش و ناهمگنی مکانی در مدیریت پایدار جنگل‌های زاگرس ضروری ‌است. بر این اساس حفاظت از تاج‌پوشش موجود، کنترل چرای دام و اجرای بذرکاری هدفمند در زیر تاج درختان به‌عنوان راهکارهای اصلی احیای جنگل‌های بلوط زاگرس است.