چالش های فراروی مدیریت منابع آب در شرایط خشکسالی در ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد دانشگاه شیراز

چکیده

 بروز خشکسالی­های اخیر، محدودیت­های منابع آب و چالش­های تأمین آب با کیفیت مناسب، به یکی از دغدغه­های عمده جامعه و مسئولین تبدیل شده است. ادامه خشکسالی­ها و کمبود منابع آب در بسیاری از مناطق کشور وضعیتی را به‌وجود آورده که برای توصیف آن از واژه­هایی همانند بحران آبی و یا پسا بحران آبی استفاده می­شود. در مقاله حاضر ضمن مرور اجمالی بر وضعیت منابع آب کشور در شرایط موجود، به تشریح رخدادهای خشکسالی به عنوان یک پدیده طبیعی پرداخته می­شود تا شناخت واقع بینانه از آنچه که می­تواند در بحث مدیریت منابع آب مشکل آفرین شود، به دست آید. لزوم برنامه ریزی برای مدیریت منابع آب به عنوان یک مسئله چند بعدی مطرح شده ورویکرد سیستمی4 به عنوان روشی مناسب برای تعریف مسئله در قالب یک سیستم مورد بحث قرار می­گیرد. رویکرد سیستمی با بیان مشکل­های مدیریتی منابع آب، می‌تواند برای رسیدن به راه­حل عملی مفید باشد. در ادامه راهبردهای5 مدیریت یکپارچه منابع آب6، مدیریت خطرپذیری و مدیریت بحران7، به عنوان روش­های اجرایی مرسوم بررسی شده و برخی دیدگاه­ها و کارهای پژوهشی انجام شده مرتبط در ایران نیز مورد بحث قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها

1- امین، س.، 1379. بررسی نمایه های خشکسالی. مطالعه موردی: باجگاه، شیراز. مجموعه مقالات اولین کارگاه آموزشی و تخصصی بررسی مسائل خشکسالی استان فارس. دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز.مهرماه 1379. صفحه­های 1 تا 13.
2- بی نام (سخن سردبیر). 1393. مدیریت یکپارچه منابع، نشریه علمی – پژوهشی مهندسی و مدیریت آبخیز. (2) 6.
3- حیدری، ن. و م. سرائی تبریزی. 1394. تخصیص آب در بخش کشاورزی: چالش­ها و تناقض­ها. خلاصه بحث­های جلسه هم­اندیشی گروه منابع آب کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران و فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، خرداد ، کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران. تهران. خرداد 1394. صفحه­های 1 تا 12.
4- خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران. 1394. ضرورت استفاده از تجربه کشورها درباره حضور بخش خصوصی در مدیریت منابع آب، کد خبر 81932217 (51213541)، تاریخ خبر 13/11/1394.
5- رحیمی، ح. و ه. خالدی. 1379. بحران آب در جهان و ایران و راه های مقابله با آن. اولین کنفرانس ملی راهکارهای مقابله با کم آبی و خشکسالی، کرمان. اسفند 1379. صفحه­های 941 تا 951.
6- زرگرپور، ر. و ع. نورزاد. 1388. ارایه مدل مفهومی و تدوین الگوی مدیریت یکپارچه منابع آب با تاکید بر امنیت آبی کشور. تحقیقات منابع آب ایران 13-1: (3) 5.
7- شرافت، س.س.، ف. قنبری و س. ا. حسینی. 1393. ریسک و مدیریت آب. نشریه آب و توسعه پایدار 21-15 (2) 1.
8- سیمای سمنان، پرتال معاونت امور مجلس و استان­ها - صدا و سیمای سمنان – تلویزیون - مدیریت بحران. 1393. http://semnan.irib.ir/tv.
9- شفقتی، م.، ح. حقیقی و س. ا. خاتمی. 1388. نگاهی به رویکردهای مدیریت عرضه و تقاضای آب (چالش ها، راهکارها)، سومین همایش ملی آب و فاضلاب (با رویکرد اصلاح الگوی مصرف)، تهران، اسفند 1388. صفحه­های 1 تا 10.
10- صلوی تبار، ع.، م. ضرغامی و ا. ابریشم چی. 1385. مدل پویایی سیستم در مدیریت آب شهری تهران. فصلنامه آب و فاضلاب 28-12: (3) 7.
11- عرب، د.ر.، ر.ا. سهرابی، ع.، نادری و ح. سهرابی. 1387. مدیریت و برنامه ریزی ارزش "مدیریت بحران خشکسالی" ابزار مدیریت یکپارچه با سناریوی برنده-برنده مطالعه موردی: استان کرمان. سومین کنفرانس ملی مهندسی ارزش. آذرماه، تهران. صفحه­های 1 تا 14.
12- غیور، ح، ع. 1374. بررسی تغییرات بارش در چند ایستگاه ایران‏. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی 71-55: 39.
13- غیور، ح، ع. 1379. خشکسالی در شیراز و راه های مواجه با اثرات اجتماعی آن. مجموعه مقالات اولین کارکاه آموزشی و تخصصی بررسی مسائل خشکسالی استان فارس، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز. ،مهرماه 1379. صفحه­های 207 تا 215.
14- قاسمی نژاد، س.، س. ساطانی و ع. سفیانیان 1393. ارزیابی ریسک خشکسالی استان اصفهان. نشریه علوم آب و خاک 226-213: (68) 18.
15- کرمی، ع. 1388. مدیریت خشکسالی و نقش نظام دانش و اطلاعات. مجموعه مقالات همایش ملی مسائل و راهکارهای مقابله با خشکسالی. دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز. اردیبهشت 1388. صفحه­های 40 تا 65.
16- محمودی، ب. و م. سرلک. 1387. برآورد عوامل موثر بر عرضه و تقاضای آب و جایگاه ایران در منطقه از نظر توسعه پایدار. مجمع تشخیص مصلحت نظام، مرکز تحقیقات استراتژیک، معاونت پژوهش های اقتصادی، کد گزارش: 50-87-2-4.
17- مسعودیان، س.ا. 1384. شناسایی رژیم های بارش ایران به روش تحلیل خوشه ای. پژوهش های جغرافیایی 61-47: 52.
18- ناصری، ح.، س. احمدی و ع. صلوی تبار 1389. مدل سازی بهره برداری تلفیقی از منابع آب پایاب سد شهر چای (ارومیه) به روش پویایی سیستم. فصلنامه زمین شناسی ایران 108-97: (16) 4.
19-  وبگاه تخصصی مدیریت بحران و مدیریت ریسک http://disastermanagment.blogfa.com.
20. Banimahd, S.A., D. Khalili, A.A. Kamgar-Haghighi and Sh. Zand-Parsa. 2015. Evapotranspiration model selection for estimation of actual evaporation from bare soil, as required in annual potential groundwater recharge studies of a semi-arid foothill region. Arch. Agron. Soil Sci. 61(10):1455-1472.
21. Banimahd, S.A., D. Khalili, A.A. Kamgar-Haghighi and Sh. Zand-Parsa. 2016. Evaluation of groundwater potential recharge models considering bare soil evaporation, in a semi-arid foothill region. Hydrol. Sci. J. 61(1):162-172.
22. Ganji, A., D. Khalili and M. Karamouz. 2007a. Development of stochastic dynamic Nash model for reservoir operation. I. The symmetric stochastic model with perfect information. Adv. Water Resour. 30:528-542.
23. Ganji, A., D. Khalili and M. Karamouz. 2007b. Development of stochastic dynamic Nash model for reservoir operation. II. The value of players’ information availability and cooperative behaviors. Adv. Water Resour. 30:157-168.
24. Hong, W.U., M.J. Hyes, D.A. Wilhite and M.D. Sovobada. 2005. The effect of the length of record on the standardized precipitation index calculation. Int. J. Climatol. 25:505-520.
25. Iglesias, A. and M. Moneo. 2007. Chapter 12. Process for implementing drought management actions. Options Méditerranénnnes, Série B, No. 58, pp. 167 -174.
26. Khalili D., T. Farnoud, H. Jamshidi, A.A. Kamgar-Haghighi and Sh. Zand-Parsa. 2011. Comparability analyses of the SPI and RDI meteorological drought indices in different climatic zones.Water Resour. Manag. 25:1737–1757
27. Loucks, D.P. and E. van Beek. 2005. Water Resources Systems Planning and Management. An Introduction to Methods, Models and Applications. Studies and Reports in Hydrology, UNESCO, Delft Hydraulics, Printed in Italy, 677 p.
28. Loukas, A. and L. Vasiliades. 2004. Probabilistic analysis of drought spatiaotermal characteristics in thessaly region, Greece. Nat. Haz. Earth. Sys. Sci. 4:719-731.
29. McKee, T.B., N.J. Doesken and J. Kleist. 1993. The relationship of drought frequency and duration to time scales. in: Proc. 8th Conf. Applied. Climatol. January 17 – 22, 1993. Amer. Meteorol. Society, Mass. pp. 179-184.
30. McKee, T.B., N.J. Doesken and J. Kleist. 1995. Drought Monitoring with Multiple Time Scales. In: Proc. 9th Conf. on Applied Climatol., January 15 – 20, 1995. Amer. Meteorol. Soc. Mass. pp 233 - 236.
31. Modaresi Rad, A. and D. Khalili. 2015. Appropriateness of clustered raingauge stations for spatio-temporal meteorological drought applications. Water Resour. Manage. 29 (11):4157-4171.
32. Modaresi Rad, A., D. Khalili, A.A. Kamgar-Haghighi and Sh. Zand-Parsa. 2016. Assessment of seasonal characteristics of streamflow droughts under semi-arid conditions. Nat. Haz. DOI: 10.1007/s11069-016-2256-6.
33. Morid, S., V. Smakhtin and M. Moghaddasi. 2006. Comparison of seven meteorological indies for drought monitoring in Iran. Int. J. Climatol. 26 (7):971-985.
34. Nalbantis, I. and G. Tsakiris. 2009. Assessment of hydrological drought revisited. Water Resour. Manage. 23:881-897.
35. Palmer, W.C. 1965. Meteorological Drought. U.S. Weather Bur. Tech. Paper. 45:1-58.
36. Paulo, A.A., E. Ferreira, C. Coelho and L.S. Pereira. 2005. Drought class transition analysis through Markov and log linear models, an approach to early warning. Agr. Water Manag. 77 (1-3):59-81.
37. Richard, R. and J.R. Heim. 2002. A Review of Twentieth century Drought Indices used in the United States, Bull. Amer. Meteorol. Soc. 83:1149-1165.
38. Rockstrom, J. 2003. Resilience building and water demand management for drought mitigation. Physics Chem. Earth. 28:869-877.
39. Saadat S., D. Khalili, A.A. Kamgar-Haghighi and Sh. Zand-Parsa.2013. Investigation of spatio-temporal patterns of streamflow seasonal droughts in a semi-arid region. Nat. Haz. 67:1697-1720.
40. Shafer,  B.A. and L.E. Dezman.1982. Development of a Surface Water Supply Index (SWSI) to Assess the Severity of Drought Conditions in Snow Pack Runoff Areas. Proc. of the Western Snow Conf..Col. State Univ. Fort Collins, CO, USA, pp 164 -175.
41. Snellen, W.B. and A. Schrevel. 2004. IWRM: for sustainable use of water, 50 years of international experience with the concept of integrated water management. Background document to the FAO/Netherlands Conference on Water for Food and Ecosystems. Ministry of Agriculture, Nature and Food Quality, Wagenigen, The Netherlands 16 p.
42. Tabari, H., J. Nikbakht and P. Husseinzadeh Talaee. 2013. Hydrological drought assessment in northwestern Iran based on streamflow drought index (SDI). Water Resour. Manag. 27(1):137-151.
43. Tabrizi, A.A., D. Khalili, A.A. Kamgar-Haghighi and Sh. Zand-Parsa. 2010. Utilization of time-based meteorological droughts to investigate occurrence of stramflow droughts. Water Resour. Manag. 24:4287–4306
44. Tsakiris, G. and H. Vangelis. 2005. Establishing a drought index incorporating evapotranspiration. Eur. Water. 9–10:1–9.
45. Tsakiris, G., D. Pangalouand H. Vangelis. 2007. Regional drought assessment based on The reconnaissance drought index (RDI). Water Resour. Manag. 21:821-833.
46. Wilhite, D.A. 1993. Planning for drought: A methodology, In: Wilhite, D.A. (Ed.) Drought Assessment, Management, and Planning: Theory and Case Study.vol. 6, pp.87-108.
47. Wilhite D.A. 2000. Drought preparedness in Sub‐Saharan Africa context. J. Conting. Crisis Manage. 8 (2):81–92.
48. Wilhite, D.A., M.J. Hayes and M.D. Svodoba. 2000. Drought monitoring and assessment in the U.S. In: Voght, J.V., Somma F. (Eds.) Drought and Drought Mitigation in Europe. Kluwer, Dordrecht.
49. Yevjevich, V., L.D. Cunda and E. Vlechos. 1967. Coping with Droughts. Water Resour. Pub. 417 p.
50. Young, R. 1995. Coping with a severe sustained drought on the Colorado River: Introduction and overview, Water Resour. Bull. 26 (7):971-985.