تعیین چارچوب مفهومی ریسک گرد و غبار برمبنای سنجش تاب ‌آوری (بررسی موردی: جنوب‌غرب کشور)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری دانشگاه تهران

2 دانشیار دانشگاه تهران

3 استاد دانشگاه تهران

4 استادیار دانشگاه تهران

چکیده

افزایش مسائل محیط‌‌زیستی از جمله رخداد توفان گرد و غبار در دهه اخیر موجب نگرانی همگی از جمله برنامه‌ریزان شده است. بدین منظور ارائه روشی برای کنترل و مقابله با آن اهمیت به‌‌سزایی دارد. ارزیابی ریسک به ‌عنوان روش کلیدی و مؤثر در تهیه برنامه‌ها و اتخاذ راهبرد‎های مقابله با گرد و غبار به برنامه‌ریزان کمک می‌کند. بنابراین، شناسایی چارچوبی استاندارد برای یافتن گروه‌های تاب‌آور و آسیب‌پذیر مهم است. در این پژوهش، به منظور ارائه چارچوب متناسب با ارزیابی ریسک گرد و غبار، در ابتدا مبانی نظری آسیب‌پذیری، سازگاری و تاب‌آوری مورد بررسی قرار گرفت، سپس ابزارهای ارزیابی تاب‌آوری اولویت‌بندی شدند. جامعه آماری این پژوهش کارشناسان و متخصصان مرتبط در این زمینه‌ می‌باشند و برای ارزیابی ابزارها، از روش تاپسیس استفاده شده است. نتایج به ‌دست‌ آمده از این بررسی نشان می‌دهد که چارچوب CoBRA نسبت به سایر ابزارها براساس پنج معیار، دسترسی به داده پایه، قابلیت کمی و کیفی بودن مدل، در برگرفتن پنج سرمایه پایه، مقیاس مکانی و زمانی مختلف و حد آستانه، در اولویت است. این چارچوب می‌‌تواند مبنای اصلی برای تعیین چارچوب مفهومی قرار بگیرد، چراکه در آن سرمایه‌های اجتماعی، انسانی، فیزیکی و طبیعی مدنظر می‌باشد، همچنین میزان آسیب‌پذیری براساس ظرفیت سازگاری، حساسیت و در معرض قرار گرفتن و میزان تاب‌آوری براساس منابع فیزیکی، انسانی، مالی، طبیعی و اجتماعی برآورد شده است. چارچوب مفهومی و نتایج ارائه شده در این پژوهش می‌تواند مبنایی برای ارزیابی ریسک گردوغبار در منطقه‌های زیر‌تأثیر این پدیده باشد.

کلیدواژه‌ها

1- امیدوار، ک. 1385. بررسی و تحلیل سینوپتیکی طوفان‌های ماسه در دشت یزد و اردکان. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی 58-43:(81)2.
2- سید اخلاقی، س.ج. و م. طالشی. 1397. ارتقای تاب‌آوری جوامع محلی، راهبرد آینده مقابله با خشکسالی مورد مطالعه: حوضه آبخیز حبله‌رود. طبیعت ایران 68-60:(3)3.
3- شخصی توکلیان، ص.، ه. پورجواد و م.ج. یوسفی. 1394. بررسی مؤلفه‌های مؤثر در پیدایش ریزگردها و مدیریت ریسک در طوفان‌های گردوغبار. اولین کنفرانس بین‌المللی گردوغبار.اهواز. دانشگاه شهید چمران اهواز.
4- گزارش شناسایی گردوغبار در استان خوزستان. سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور. آبان ماه 1394.
5- مؤمنی، م. 1393. مباحث نوین تحقیق در عملیات، مؤسسه‌ی انتشارات آگاه 360صفحه.
6- نیک‌اندیش، ا.، س.س. دشتی و غ. سبزقبائی.1397. ارزیابی مخاطرات محیط‌زیستی پارک ملی و منطقه حفاظت شده کرخه براساس روش TOPSIS. نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی 72-2:55.
7. Adger, W. and K. Brown. 2009. Vulnerability and resilience to environmental change: ecological and social perspectives. In: A Companion to Environmental Geography [Castree, N., D. Demeritt, D. Liverman, and B. Rhoads (Eds.)]. Blackwell Publishing Ltd., Chichester, UK. 109-122.
8. Adger, W.N., N.W. Arnell and E.L. Tompkins. 2005. Successful adaptation to climate change across scales. Glob. Environ. Chang. 15:77–86.
9. Adger, W.N., S. Huq, K. Brown, D. Conway and M. Hulme. 2003. Adaptation to climate change in the developing world. Progress in Development Studies. 3(2):179 –195.
10. Ai N., K. R. Polenske. 2008. Socioeconomic impact analysis of yellow dust storms: An approach and case study for Beijing Economic Systems Research. 20(2): 187-203.
11. Alliance, R. 2010. Assessing resilience in social-ecological systems: Workbook for practitioners. Version 2.0.
12. Armaș, I. and A. Gavriș. 2013. Social vulnerability assessment using spatial multi-criteria analysis (SEVI model) and the Social Vulnerability Index (SoVI model) – a case study for Bucharest, Romania. Nat. Hazards Earth Syst. Sci. 13:1481–1499.
13. Aydogan, E.K. 2011. Performance measurement model for Turkish aviation firms using the rough-AHP and TOPSIS methods under fuzzy environment. Expert Systems with Applications Jornal. 38:3992-3998.
14. Barnett, J. and W.N. Adger. 2007. Climate Change, Human Security and Violent Conflict, Political Geography. 26:639–655.
15. Barrett, C. B. and M. Constas. 2014. toward a theory of resilience for international development applications. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 111:14625–14630.
16. Brown, P.R., Z. Hochman, K.L. Bridle and N.I. Huth. 2015. Participatory approaches to address climate change: perceived issues affecting the ability of southeast Queensland graziers to adapt to future climates. Agric. Hum. 32:689–703. Retrieved from: http://dx.doi. org/10.1007/s10460-015-9584-0
17. Brown, Peter R., Kerry L. Bridle, and Steven J. Crimp. 2016. Assessing the capacity of Australian broad acre mixed farmers to adapt to. Agricultural Systems. 146:129–141.
18. Burton, C.G. 2014. A validation of metrics for community resilience to natural hazards and disasters using the recovery from Hurricane Katrina as a case study. Ann. Assoc. Am. Geogr. 105: 67–86.
19. ECHO: The Geography of Disasters; Geography in Humanitarian Assistance. 1999.European Community Humanitarian Office. Retrieved from: http://membres.lycos.fr/dloquercio/know how/Ressources/geography/Geography.pdf.
20. Field, C.B., V. Barros, T.F. Stocker, D. Qin, D.J. Dokken, K.L. Ebi, M.D. Mastrandrea, K.J. Mach, G.-K. Plattner, S.K. Allen, M. Tignor, and P.M. Midgley. 2012. Managing the risks of extreme events and disasters to advance climate change adaptation. Special Report of Working Groups I and II of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Cambridge University Press. pp. 582.
21. Frankenberger, T., M. Mueller, T. Spangler and S. Alexander. 2013. Community Resilience: Conceptual Framework and Measurement Feed the Future Learning Agenda. West at, Rockville, MD. pp. 1.
22. Gao, Q.X., F.Q. Su, Z.H. Ren, Z.G. Zhang and Y.T. Wang. 2002. The dust weather in Beijing and its impact, China Environmental Science. 22:468–471.
23. Givehchi, R., M. Arhami and M. Tajrishy. 2013. Contribution of the Middle Eastern dust source areas to PM10 levels in urban receptors: Case study of Tehran. Iran. Atmospheric Environment. 75:287-295.
24. Hufschmidt, G. 2011. A comparative analysis of several vulnerability concepts. Natural hazards. 58(2):621-643.
25. Hwang, C.L. and Yoon, K. 1981. Multiple Attribute Decision Making: Methods and Applications. Springer-Verlag, New York.
26. IPCC. 2007. Climate Change (2007): Impacts, adaptation and vulnerability. Report of the Working Group II.
27. Kar, N. 2009. Psychological impact of disasters on children: review of assessment and interventions. World Journal of Pediatrics. 5(1): 5-11.
28. Kusenbach, M., Æ.J.L. Simms and Æ.G.A. Tobin. 2010. Disaster vulnerability and evacuation readiness: coastal mobile home residents in Florida. Nat. Hazards. 52:79–95.
29. Lu, J.T., S.R. Wang and X.K. Zou. 2001. Abnormal weather’s impact on dust storms in North China and corresponding countermeasures (in Chinese), Meteorology in Gansu Province. 19(2):1–5.
30. Marshall, N.A., S.E. Park, W.N. Adger, K. Brown and S.M. Howden. 2012. Transformational capacity and the influence of place and identity. Environ. Lett. 7.
31. McEntire, D. 2012. Understanding and reducing vulnerability: from the approach of liabilities and capabilities. Disaster Prev. Manage. 21(2):206–225.
32. Miri, A., H. Ahmadi, A. Ghanbari and A. Moghaddamnia. 2007. Dust Storms Impacts on Air Pollution and Public Health under Hot and Dry Climate. International Journal of Energy and Environment. 1(2):101-105.
33. Moridnejad, A., N. Karimi and P.A. Ariya. 2015. Newly desertified regions in Iraq and its surrounding areas: Significant novel sources of global dust particles. Journal of Arid Environments. 116:1-10.
34. Nelson, D.R., W.N. Adger and K. Brown. 2007. Adaptation to environmental change: contributions of a resilience framework. Annu. Rev. Environ. Resour. 32, 395–419.
35. Sharifi, A. 2016. A critical review of selected tools for assessing community resilience. Ecological Indicators. 69: 629–647.
36. Siagian, T.H., P. Purhadi, S. Suhartono and H. Ritonga. 2014. Social vulnerability to natural hazards in Indonesia: driving factors and policy implications. Nat. Hazards. 70:1603–1617.
37. Small, I., J. van der Meer and R.E.G. Upshur. 2001. Acting on an environmental health disaster: the case of the Aral Sea. Environ. Health Perspect. 109: 547–549
38. Smit B. and J. Wandel. 2006. Adaptation, adaptive capacity and vulnerability. Global environmental change. 16(3):282-292.
39. Smit, B., O. Pilifosova, I. Burton, B. Challenger, S. Huq, R.J.T. Klein, G. Yohe, N. Adger, T. Downing, E. Harvey, S. Kane, M. Parry, M. Skinner, J. Smith and J. Wandel. 2001. Adaptation to climate change in the context of sustainable development and equity. In: McCarthy, J.J., O.F. Canziani, N.A. Leary, D.J. Dokken and K.S. White. (Eds.), Climate Change 2001: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press, Cambridge, UK.
40. UNDP. 2014. Community Based Resilience Analysis (CoBRA): Conceptual Framework and Methodology. Retrieved from:http://www.undp.org/content/undp/en/home/librarypage/environment-energy/sustainable land management/CoBRA/cobra-conceptual-framework.html.
41. United Nations International Strategy for Disaster Reduction (UN/ISDR). 2009. UNISDR terminology on disaster risk reduction, UN/ISDR, Geneva.
42. Urwin, K. and A. Jordan. 2008. Does public policy support or undermine climate change adaptation? Exploring policy interplay across different scales of governance. Global Environmental Change. 18(1):180-191.
43. Wisner, B., P. Blaikie, T. Cannon and I. Davis. 2004. At Risk: Natural Hazards, People’s Vulnerability and Disasters. Routledge, London Change-Human and Policy Dimensions. 12(1):25–40.

دوره 5، شماره 1
بهار و تابستان 1399
صفحه 33-44