چالش‌های سازه‌ای گلخانه‌ها در ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار پژوهش موسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج

چکیده

چکیده
            در سال­های اخیر، ساخت گلخانه­ها برای تولید محصول­های کشاورزی به­دلیل امکان کنترل عامل­های تأثیرگذار بر محیط مانند تغییر­های دمایی، جلوگیری از پدیده­های سرمازدگی و گرمازدگی، استفاده بهینه از منابع آب و خاک، امکان کاربرد مناسب کود و سم، امکان تولید در خارج از فصل و نیز افزایش کمیت و بهبود کیفیت محصول، جایگاه ویژه­ای به این نوع از تولید بخشیده و کشت گلخانه­ای در حکم یک روش تولید متفاوت با بهره­وری بالا رو به گسترش است. در اصل،گلخانه­های تجاری با هدف تولید انبوه و اقتصادی انواع گیاهان زینتی، سبزی­ها، صیفی­ها و میوه­ها ایجاد می­شوند. به منظورآماده شدن شرایط محیطی مناسب درون گلخانه­ها، گزینش محل مناسب، نوع سازه، پوشش و وسایل به­کار رفته در آنها، مدیریت و چگونگی بهره­برداری از گلخانه­ها اهمیت اساسی دارند. مساحت غیراقتصادی، جهت جغرافیایی نادرست ساخت گلخانه­ها، ابعاد هندسی نامناسب، سطوح تهویه­ای نامناسب نسبت به مساحت گلخانه­ها، مکان قرارگیری نامناسب دریچه­های تهویه، استفاده از مصالح و پوشش‌های غیراستاندارد، مستحکم نبودن سازه‌ها در برابر عامل­های محیطی مانند باد و برف و کم­دوامی سازه‌ها را می‌توان از مشکل­های عمده در برخی از سازه‌های گلخانه‌ای کشور نام برد. این مشکل­ها باعث کاهش قابلیت کنترل عامل­های محیطی و در نتیجه،کاهش بهره‌وری در تولید ­گردیده­اند. در این نوشتار، همراه با ارایه و واکاوی شاخص­های فنی سازه­ای مورد نیاز در گلخانه­ها برای رسیدن به کمینه استانداردهای لازم، نتایج بررسی موردی انجام شده در سال 1392در سه استان خوزستان، بوشهر و فارس ارائه شده­اند. نتایج این بررسی نشان از آن داردکه بیشتر گلخانه‌های احداث شده در استان خوزستان در حد و اندازه استاندارد نبوده و با معیارها و مبانی مهندسی همسو نیستند. همچنین؛ همراه با ضعف موجود در بیش از نیمی از سازه­های بررسی شده استان بوشهر، تفاوت­های سازه­ای و وسایل کنترلی مشاهده شده در گلخانه­های این استان کم است و معنی­دار نیستند. به تازگی، استفاده از گلخانه­های استان بوشهر برای تولید نشای سبزی و صیفی و نیز نهال بارده و ارسال آنها به دیگر استان­های کشور معمول شده است. این نوع کاربری، ضعف سازه­ای و وسایلی گلخانه­های موجود در استان بوشهر را تا حدی تعدیل کرده است. از سوی دیگر، تفاوت­های سازه­ای و وسایل کنترلی مشاهده شده در گلخانه­های بررسی شده استان فارس نیز کم بود و معنی­دار نبودند، در ضمن ضعف شاخص­های فنی یاد شده در حدود نیمی از سازه­های گلخانه­ای این استان با توجه به گوناگونی اقلیمی آن مشهود بود.

کلیدواژه‌ها

  1. بی­نام، 1387. مبانی و ضوابط توسعه گلخانه­ها (مبانی و ضوابط طراحی). معاونت برنامه­ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور، نشریه شماره 474، 133 صفحه.
  2. بی­نام، 1391. مبانی و ضوابط توسعه گلخانه­ها (نظام گلخانه­ای، پرورش قارچ خوراکی و کمپوست کشور). معاونت برنامه­ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور،نشریه شماره 472، 143 صفحه.
  3. بی­نام، 1395. سطح زیرکشت انواع محصولات گلخانه­ای تا پایان سال 1394. دفتر امور گلخانه­ها، گیاهان دارویی و قارچ معاونت امور باغبانی وزارت جهاد کشاورزی، 15 صفحه.
  4. حسندخت، م. 1384. مدیریت گلخانه (تکنولوژی تولید محصولات گلخانه­ای). انتشارات مرز دانش،320 صفحه.
  5. زارعی، ق. و د. مومنی. 1395. راهنمای جامع مکان­یابیبرای احداث گلخانه­ها. موسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، 78 صفحه.
  6. زارعی، ق.، ح.دهقانی، و.ا.بنی­عامری، م. عابدی، م. بصیرت، ر. فامیل­مومن، ع.م.جعفری، ک. شرافتی، ع.ا. پالوچ، م.م. نخجوانی و ن. حیدری. 1387. برنامه راهبردی تحقیقات گلخانه، گزارش شماره 658/87 موسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، 478 صفحه.
  7. زارعی، ق.، آ. عزیزی، م.ع. شاهرخ­نیاو م. پوزش­شیرازی. 1394.تعیین معیارهای طراحی بهینه سازه­­های گلخانه­­ای برای مناطق گرمسیر کشور.گزارش پژوهشی شماره 48600 موسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، 197 صفحه.
  8. سالم، ج. 1379. بررسی اقتصادی محصولات گلخانه­ای و مقایسه آن با کشت­های غیرگلخانه­ای و تعیین حداقل وسعت اقتصادی آن با تاکید بر کشت­های خیار سبز درختی، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی یزد، 68 صفحه.
  9. صادقی، ص.، س.ن.ا. مرتضوی و ق. زارعی. 1392. ارزیابی راندمان سیستم سرمایش فن و پد گلخانه‌ای در منطقه محلات. مجله علوم وفنون کشت­های گلخانه ای، 13-1:(16)4.
  10.  ASAE. 1993. ASAE engineering practice: Commercial greenhouse design and layout. ASAE. 7 p.
  11. ASAE. 2003. ASAE engineering practice: Heating, ventilation and cooling greenhouses. Hahn, R.H. and E.E. Rosentreter, eds. 35th edition. ASAE. 10 p.
  12. Castilla, N. 2012. Greenhouse technology and management. CABI Press, Wallingford, Oxfordshire, England.  374 p.
  13. Chandra, P., P.C. Serivastava and R.C. Maheshvari. 1982. Solar greenhouse design consideration. In: ISAE XIXI Annual Convention, Udaipur, India.
14. Connellan, G.J. 2002. Selection of greenhouse design and technology options for high temperature regions. Acta Hort. 578: 113-117.
15. European Standard. 1997. Greenhouses: Design and Construction-Part 1: Commercial Production Greenhouses. 67 p.
16. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). 1990. Protected cultivation in the Mediterranean climate. FAO Plant Production and Protection Division, Paper 90. Rome, Italy.
17. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). 2013. Good agricultural practices for greenhouse vegetable crops: Principles for Mediterranean climate areas. Plant Production and Protection Division, Paper 217. Rome, Italy.
18. Hanan, J. 1998. Greenhouse advanced technology for protected horticulture. CRC Press, Boca Raton Florida, USA. 684 p.
19. Harmanto, L., H.J. Tantau and V.M. Salokh. 2006. Optimization of ventilation opening area of a naturally greenhouse in humid tropical environment. Acta Hort.719:166-172.
20. Kacira, M. 2013. Choose the right greenhouse style. Retrieved from http//www.growing produce.com/article/32536/choose-the-right-greenhouse-style.
21. Kamarudin, R., B.J. Baily and M.P Dougllas. 2000. Physical properties of covering materials for naturally ventilated tropical greenhouse. J. Trop. Agr. Food Sci. 28 (1): 55-69.
22. Kipp, J. 2010. Optimal climate regions in Mexico for greenhouse crop production. Wageningen UR Greenhouse Hort., The Netherlands. 31 p.
23.  Kittas, C., N. Katsoulas and T. Bartzanas. 2012. Greenhouse Climate Control in Mediterranean Greenhouses. CEA03: 89-114.
24. Montero, J.I., A.Anton, R. Kamaruddin and B.J. Bailey. 2001. Analysis of thermally driven ventilation in tunnel greenhouses using small scale models. J. Agr. Eng. Res. 79 (2): 213 – 222.
25. Pardossi, A., F.Tognoni and L.Incrocci. 2004. Mediterranean greenhouse technology. Chronica Hort. 44 (2): 28-34.
26. Speetjens, B., S. Hemming, D. Wang and J.R. Tsay. 2012. Design of a vegetable greenhouse system for subtropical conditions in Taiwan. Wageningen UR Greenhouse Hort., The Netherlands. 60 p.
27.  Van der Sanden, J. 2002. Greenhouses with flexible claddings: Structural aspects and demands for greenhouses. IPC  PLANT DIER. Ede, The Netherlands. 15 p.
28. Von Zabeltitz, C. 1999. Greenhouse Structures. Ecosystems of the World’s 20 Greenhouses, Elsevier Publication, Amsterdam, The Netherlands. 117 p.
29. Von Zabeltitz, C. 2011. Integrated greenhouse systems for mild climates: Climate conditions, design, construction, maintenance and climate control. Springer, Berlin, Germany.  363 p.
30. White, R.A.J. 1975. Effect of ventilation on maximum air temperatures in twelve identical glasshouses. Acta Hort. 46: 63–70.
31. Worley, J. 2011. Greenhouse heating, cooling and ventilation. Cooperative Extension, University of Georgia. College of Agriculture and Environmental Science, Bulletin 792, 10 p.