واکاوی عامل‌های محیطی و مدیریتی مؤثر بر پایداری زیست بوم‌های مرتعی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری دانشگاه تهران

چکیده

مراتع یکی از مهمترین و با ارزش‌ترین منابع ملی کشور محسوب می‌شوند که بهره‌برداری صحیح همراه با عملیات اصلاح و احیای آن­ها می‌تواند نقش اساسی در جهت حفظ آب، خاک و تأمین نیازمندی‌های کشور در زمینه فراورده‌های پروتئینی داشته باشد. به‌منظور مدیریت صحیح زیست­بوم­های مرتعی باید تمام عامل­های تأثیرگذار بر این زیست بوم‌ها را شناخت و با دید جامع‌نگر و در قالب نظریه واکاوی سیستمی برنامه‌ریزی کرد. یک سیستم، زمانی به پایداری می‌رسد که بین ورودی‌ها و خروجی‌های آن تعادل وجود داشته باشد. ورودی‌های زیست بوم، عامل­های محیطی تأثیرگذار، چرای دام و سایر عامل­های انسانی است. با توجه به تنوع شرایط محیطی مراتع کشور، کمیّت و کیفیت تأثیرگذاری عامل­های مؤثر بر پایداری متفاوت خواهد بود. در این مقاله سعی بر این است که مدل مفهومی مدیریت پایدار زیست بوم‌های مرتعی کشور ارائه شده و عامل­های محیطی و انسانی مؤثر بر پایداری در قالب یک سیستم پویا مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند. عامل­های مؤثر بر پایداری زیست بوم­های مرتعی شامل ترسالی و خشکسالی، فرسایش خاک، بهره‌برداری از پوشش گیاهی و مدیریت و اصلاح مرتع می­باشند. برای دستیابی به پایداری زیست بوم­های مرتعی بایستی تمامی عامل‌های مؤثر و برهمکنش‌های آن­ها را شناخت و ابزارهای مدیریتی را بر اساس شرایط حاکم بر زیست بوم­های مرتعی طراحی کرد.

کلیدواژه‌ها

1- ارجمندنیا، ا. 1379. بوم شهر، تبلور پایداری شهری. مجله مدیریت شهری 33-26:(4)1.
2- ارزانی، ح.، م. عابدی، ا. شهریاری و م. قربانی. 1386. بررسی تغییرات شاخص­های سطح خاک و ویژگی­های عملکردی مرتع در اثر شدت چرا و شخم مرتع (مطالعه موردی: اورازان طالقان). مجله تحقیقات مرتع و بیابان ایران 79-68:(1)14.
3- آذرنیوند، ح. و  م.ع.  زارع چاهوکی. 1389. بوم‌شناسی مرتع. انتشارات دانشگاه تهران، 345 صفحه.
4- بشری، ح. 1381. شناسایی و بررسی اکولوژیک گیاهان اسانس دار به منظور اهلی کردن و کشت آن­ها در استان قم. انتشارات معاونت آموزش و تحقیقات وزارت جهاد کشاورزی.
5- حسینی، س.ع. 1380. گیاهان دارویی و صنعتی مراتع استان گلستان. خلاصه مقالات کنفرانس ملی گیاهان دارویی، انتشارات موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشور، صفحه های 127 تا 128.
6- حشمتی، غ.ع. و ح. سرگزی. 1395. قابلیت های بوم شناختی ماسه زارهای بیابانی فرصتی برای بهره برداری بهینه از سیستم پخش سیلاب. مجله پژوهش های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی 22-13:(1) 1.
7-  طهماسبی، پ. 1388. تجزیه و تحلیل اکوسیستم­های مرتعی. نشر پلک، 276 صفحه.
8- کردوانی، پ. 1380. خشکسالی و راه­های مقابله با آن در ایران. انتشارات دانشگاه تهران. 392 صفحه.
9- گودرزی، م. 1379. توسعه پایدار منابع زیستی، مطالعه موردی حوزه سد کرخه. فصلنامه علمی سازمان محیط زیست، شماره 30.
10- محمدی مقدم، س.، ا. مساعدی، م.  جنگجو  و م. مصداقی. 1392. مدل­سازی تولید گیاهی بر اساس عامل­های آب و هوایی و شاخص­های خشکسالی در مراتع منتخب استان­های مرکزی و  قم. نشریه آب و خاک 1206-1190:(6)27.
11- مرادی، ع.، غ.ع. حشمتی و ا.ا. دهقانی. 1395. تحلیل مفهوم های برگشت پذیری، آسیب پذیری و نیرومندی بوم شناختی در مدیریت بوم نظام های مرتعی. مجله پژوهش های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی. 148-133:(2) 1.
12- ملائی، م.، ح. بشری، م.  بصیری و م.  مصدقی. 1391. مقایسه پایداری خاکدانه­های خاک در اثر شدت­های چرایی مختلف (مطالعه موردی: مراتع برد آسیاب فریدون­شهر). مجله اکولوژی کاربردی 63-52:(1)1.
13- مؤمنی، ت. 1384. قره قات گیاه دارویی و نادر و با ارزش شمال خراسان. مجموعه مقالات همایش ملی توسعه پایدار گیاهان دارویی، مشهد، 139 صفحه.
14. Baumgärtner, S. and M.F. Quaas. 2007. Ecological-economic viability as a criterion of strong sustainability under uncertainty. Working Paper Series Econ. pp. 1-37.
15. Bureau of Land Management (BLM). 2003. Standards for healthy rangeland and guidelines for livestock grazing management for the public lands administered by the Bureau of Land Management in the state of Wyoming. BLM library, Denver, CO, USA.
16. Box, T.W. 2002. Future deserts and sustainable communities. Rala Rep. 200:11-19.
17. Briske, D.D., S.D. Fuhlendorf, and F.E. Smeins. 2005. State-and-Transition Models, Thresholds, and Rangeland Health: A synthesis of ecological concepts and perspectives. J. Rangeland Ecol. Manag. 58:1–10.
18. David, L., Baros Z. 2007. Impacts of tourism and sport activities on the surface of the Earth: An Anthropogenic Geomorphological Approach. Revista Electronica de Ciencias da Tera Geosciences, 4(1):1-20.
19. Fox, W.E., D.W. Mccollum, J.E. Michtell, L.E. Swanson, U.P. Kreuter, J.A. Tanaka, G.R. Evans, and H.T. Heintz. 2009. An integrated social, economic, and ecologic conceptual (ISEEC) framework for considering rangeland sustainability. J. Soc. Nat. Resour. 22:593–606.
20. Gardiner, B. 2010. Rainfall use efficiency, natural resource management and profitable production in the rangelands (2010). In: Proc. 16th Bien. Conf. Aust. Rangeland Soc., Bourke (Eds. D.J. Eldridge and C. Waters) (Aust. Rangeland Soc.: Perth). pp. 1-7.
21. Gillson, L. and M.T. Hoffman. 2007. Rangeland ecology in a changing world. Science 315:53–54.
22. Hershel, M. 1973. Rangeland management for livestock production. Published by University of Oklahoma Press, Norman, OK, 303 p.
23. Hiernaux, P., C.L. Bielders, C. Valentin, A. Bationo, and S. Fernandez-Rivera. 1999. Effects of livestock grazing on physical and chemical properties of sandy soil in Sahelian rangelands. J. Arid Environ. 41:231–245.
24. Izaurralde, R.C., A.M. Thomson, J.A. Morgan, P.A. Fay, H.W. Polley, and J.L. Hatfield. 2011. Climate impacts on agriculture: implications for forage and rangeland production. Agron. J. 103:371–381.
25. Laccy, J. and J.E. Taylor. 2003. Montana guide to rage site, condition and initial stocking rates. Montana Coop. Ext. Bull. (Montana State University: Bozeman, MT, USA) 4 p.
26. Lindsay, E.A. and S.A. Cunningham. 2009. Livestock grazing exclusion and microhabitat variation affect invertebrates and litter decomposition rates in woodland remnants. Forest Ecol. Manag. J. 258:178–187.
27. Morgan, J.A, D.R. LeCain, E. Pendall, D.M. Blumenthal, B.A. Kimball, Y. Carrillo, D.G. Williams, J. Heisler-White, F.A. Dijksrta, and M. West. 2011. C4 grasses prosper as carbon dioxide eliminates desiccation in warmed semi-arid grassland. Nature J. 476:202–205.
28. Müller, B., M. Quaas, K. Frank and S. Baumgärtner. 2009. Pitfalls and potential of institutional change: Rain-index insurance and the sustainability of rangeland management. Working Paper Series in Econ. No. 149, pp. 1-22.
29. Nefzaoui, A.  and M. El Mourid. 2008. Rangeland improvement and management in arid and semi-arid environments of west Asia and north Africa. The International Fund for Agricultural Development (IFAD) and the International Development Research Centre (IDRC). 20 p.
30. NRC (National Research Council) Committee on Rangeland Classification. 1994. Rangeland Health: New Methods to Classify, Inventory and Monitor Rangelands. National Academies Press, Washington D.C., USA.
31. Ok, K. 2006. Multiple criteria activity selection for ecotourism planning in Igneada. Turk J. Agr. Forest. 30:153-164.
32. Palmer, J.A., 2003, Environmental Education in the 21st Century, Theory, Practice, Progress and Promise (Studies). Routledge Press, 248 p.
33. Pellant, M., P. Shaver, D.A. Pyke, and J. E. Herrick. 2005. Interpreting indicators of rangeland health. Technical Report 1734-6. U.S. Department of the Interior, Bureau of Land Management, National Science and Technology Center, Denver, CO, USA.
34. RAMC. 2008. New concept for assessment of rangeland condition. Rangeland Assessment and Monitoring Committee, Society for Range Management, Littleton, CO, USA. Available at http://www.rangelands.org/ram/newconcepts.shtml.
35. Reynolds, J.F., D.M. Stafford Smith, E.F. Lambin, B.L. Turner II, M. Mortimore, S.P.J. Batterbury, T.E. Downing, H. Dawlatabadi, et al. 2007. Global desertification: Building a science for dryland development. Sci. J. 316:847–851.
36. Samuel Lesoli, M. 2011. Characterization of communal rangeland degradation and evaluation of vegetation restoration techniques in the Eastern Cape, South Africa. Ph.D. Thesis, Department of Livestock and Pasture Sciences, Faculty of Science and Agriculture, University of Fort Hare, South Africa.
37. SRM Task Group (Society for Range Management Task Groups on Unity in Concept and Terminology Committee, Society for Range management). 1995. New concepts for assessment of rangeland condition. J. Range Manag. 48:271- 282.
38. Su, Y.Z., H.L. Zhao, T.H. Zhang, and X.Y. Zhao. 2004. Soil properties following cultivation and non-grazing of a semiarid sandy grassland in northern China. Soil Till. Res. 75:27–36.
39. Suding, K.N., K.L. Gross, and G.R. Houseman. 2004. Alternative states and positive feedbacks in restoration ecology. Tren. Ecol. Evol. 19:46–53.
40. Thurow, T.L. and C.H.A. Taylor, JR. 1999. Viewpoint: The role of drought in range management. J. Range Manag. 52:413-419.
41. Vetter, S. 2005. Rangelands at equilibrium and non-equilibrium: recent developments in the debate. J. Arid Environ. 62 (2):321-341.
42. Vetter, S. 2009. Drought, change and resilience in South Africa’s arid and semi-arid rangelands. South Afric. J. Sci. 105:29-33.
43. Weiss, J.L., D. Gultzler, and J.E. Alerd. 2004. Seasonal and inter annual relationships between vegetation and climate in central New Mexico, USA. J. Arid Environ. 57:507-534.
44. Wilson, A.D. and N.D. MacLeod. 1991. Overgrazing: present or absent? J. Range Manag. 44:475–482.
 45. Xu, D. and X. Guo, 2015. Some Insights on grassland health assessment based on remote sensing. J. Sens. 15:3070-3089.
46. Rezaei, S. A., R. J. Gilkes, and S.S. Andrews. 2006. A minimum data set for assessing soil quality in rangelands. Geoderma 136:229–234.
47. Sullivan, S. and R. Rhode. 2002. On non-equilibrium in arid and semi-arid grazing systems. J. Biogeo. 29:1595-1618.

دوره 2، شماره 1
بهار و تابستان 1396
صفحه 45-58