مدیریت آموزشی و ترویجی در بهره‌برداری پایدار از مراتع‌ کشور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد دانشگاه شهید بهشتی، تهران

چکیده

مراتع مهمترین، وسیع­ترین، مفیدترین و زیباترین منابع خدادادی، نه تنها در دسترس و مورد استفاده بشر، که در دسترس و مورد استفاده همه جانداران روی کره زمین است و چون چنین است، پس ناچار این عرصه­های طبیعی­ در معرض بیشترین و سهمناک‌ترین آسیب‌ها و بلایا و حادثه‌ها و رخدادهای انسانی و غیرانسانی هم قرار دارند. این پدیده و کیفیّت‌ها و شرایط مربوط به آن در ارتباط با موجودیّت مراتع، کم ­و بیش در هر سرزمین، از ابتدای خلقت و در طول زمان تا به ‌کنون، این چنین جریان داشته است و نتیجه این­که به­ویژه در قرن‌های اخیر، بشریّت شاهد مرگ تدریجی، ولی ­مستمرِّ این منبع سرشار از سود و صفا و برکت بوده و می­باشد. تا آن­جا که شواهد زیادی از بروز این پدیده حکایت از آن دارد که در خیلی از مناطق­ گیتی، مرگ تدریجی مراتع، مصیبتِ خشکسالی‌های پی در پی و به دنبال آن هم نابودی زیستگاه­های طبیعی و پیرو آن‌ها، مهاجرت­های توده­وار خانوارها و در نهایت هم، سقوط تمدن‌های بشری در یک ناحیه دیگر از سرزمین­های مسکونی روی کره زمین را در پی ­داشته­ است و اینک، با توجه به ­ضرورت پایداری مدیریّت مراتع به عنوان یکی از عمده­ترین منابع زیستی همه موجودهای زنده روی­ کره زمین، هدف از این مقاله طرح راهبُردهایآموزشی و ترویجی در فرایند حفظ، احیاء، توسعه و بهره­برداری ­پایدار از مراتع­ کشور می‌باشد. بدین منظور، ضمن ­انجام مطالعه­های کتابخانه‌ای، پژوهش­های زیر بنای ­این مقاله بیشتر متکی بر استفاده از پیمایش­های بالینی از راه مشاهده و گفتگو و مصاحبه با افراد و گروه­های شاغل در امور بهره­برداری و نگهداری از مراتع در دهستان­ها و روستاها و چراگاه­های ییلاقی و گاوبِنه­ها و نیز در نهادها و ارگان­های مربوط در کشور انجام ­گرفته ­است. یافته­های این بررسی که مبتنی بر سابقه‌های تجربی و مطالعه‌های متکی بر توسعه طبیعت ـ محور می‌باشد، بیانگر این واقعیت است که پیش از هر حرکتی در فرایند حفظ، احیا، توسعه و بهره‌برداری ­پایدار از مراتع ­کشور، باید به­ طرح و اجرای راهبُردهای آموزشی و ترویجی روی آورد. از این رو در این مقاله، مروری بر ارکان مکتب آموزشی ترویج مشتمل بر فلسفه‌، اصول، اهداف‌ و راهبُردهای نظام آموزش­هایِ ترویجی انجام گرفته که به اجمال در پیوست مقاله آمده است. در تکمیل این ارکان، پس از تبیین روش‌های آموزشی ­ترویج، گروه‌های هدف برنامه‌های ­آموزشِ رهبران فنّی محلّی و خُبرگان بومی و چوپانان حرفه­ای (اعم از روستایی و عشایری) از راه تشکیل­کارگاه‌های آموزشی و در پی آن، شیوه‌­های آموزش عمومی دامداران روستایی و عشایری داوطلب آموزش، تعیین و معرفی شده است. در عین حال در پایان مقاله، افزون بر ارائه چند پیشنهاد، به برخی از محرّک‌ها و انگیزه‌های آموزشی برای جلب و جذب گروه‌های هدف برنامه­های آموزشی­ و نیز، به­ مبانی سنجش اثربخشی فعّالیّت‌های‌آموزشیِ ترویج در مدیریت پایدار مراتع­ کشور هم ­اشاره شده ­است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Extension Educational Management in Range Sustainable Exploitation in Iran

نویسنده [English]

  • S. Shahbazi

Shahid Beheshti University, Tehran

چکیده [English]

The range, grass and/or grazing lands are the most important, extensive, useful and beautiful God given resource not only at the disposal and the uses of  the human beings but also, at the disposal and  the  uses of  the other living creatures all over the land sphere. Since it is as such, then inevitably, the range spaces are exposed to the most dangerous natural damages and afflictions, as well as to the human and non human events, occurrences and incidents. This phenomenon and characteristic as well as the  conditions  accompany it in respect to the existence of the rangelands, more or less in any territory from the beginning  of  life along with the time till now, had been running  as such. As a result, especially in recent centuries, the human beings had been watching the gradual, but continuing death of enormous, beneficial, pure and abundant natural grasslands. As far as numerous witnesses approve the story that the gradual death of the grasslands in many parts of the world, had been followed by continuous disaster of droughts, still followed by the destruction of the subsistence sites on the earth globe and consequently, the fall of human civilization in other parts of the earth. Now, considering the necessity of the grasslands sustainable management, as one of the most outstanding bio-resources for all of the living creatures all over the land sphere. The goal of this article was to plan extension educational strategies for the sustainable process of maintaining, revival, development and exploitation of the country’s grasslands. For this purpose, while doing the library searches, the basic researches for this article, had taken place on the bases of clinical surveys through observations, meetings and  interviews with  individuals and  groups  involved in exploitation and maintenance of the  grasslands in  the territories of the  counties and villages’ as well as in pasturelands  resorts  and  also in the  country’ institutions and organizations involved. The findings which were based on the experiments and studies relying on “natural – pivoted development”, indicate the reality that ahead of any move in the process of maintaining, revival, development and exploitation of the country’s grasslands, it is necessary to plan extension educational strategies to start with. In this relation, this article contains a review of the literature on the philosophy, principles, objectives (as the pillars or the essential elements) as well as the strategies regarding the School of Extension Education, which is briefly discussed in the appendix. In completing the role of these essential elements, after explaining the extension teaching methods, the addressed groups including local and technical leaders, traditional know-how men and professional shepherds (the rural as well as the tribe) and also the needed  training workshops, and the other necessary methods to train general volunteer rural and tribal animal keepers, had been mentioned. These teaching and training methods had been defined and introduced in the meantime, at the end of the article. Also in addition to some recommendations, reference is made to some training motives and incentives in order to attract the training objective groups, as well as to evaluate the basis of the effectiveness of the extension training activities regarding the extension educational management in range sustainable exploitation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Educational Management
  • Pasture
  • Pasture exploitaters
  • Pasture preservation
  • Sustainable exploitation
1- آخوندی، ع. 1371. آموزش بهسازی مسکن در روستا یکی از وظایف بنیاد مسکن است. نشریه مسکن و انقلاب، شماره‌ 45، 120 صفحه.
2- آکسین، ج. اچ. 1370. رهنمودی بر رهیافت‌های بدیل ترویج. ترجمه‌ اسماعیل شهبازی ، سازمان ترویج کشاورزی، 185 صفحه.
3- سازمان برنامه و بودجه. 1372. پیوست لایحه برنامه دوم توسعه اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، سازمان برنامه و بودجه.
4- سوان سون، ب.ایی. 1370. مرجع ترویج کشاورزی. ترجمه اسماعیل شهبازی و احمد حجاران ، سازمان ترویج کشاورزی، 718 صفحه.
5- شهبازی، ا. 1375. توسعه و ترویج روستایی. مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوم با تجدید نظر. صفحه های 459 تا 460.
6- شهبازی، ا. 1380. روش‌هایِ ترویج و آموزشِ روستاییان­درطرح‌هایِ ­عمرانِ روستایی. گزارشِ نهاییِ پروژه‌ پژوهشی، معاونتِ عمرانِ روستایی، بنیادِ مسکن‌انقلاب اسلامی. 100 صفحه.
7- شهبازی، ا. 1385. نقشِ آموزش و ترویج در مقاوم سازیِ ابنیّه‌ی روستایی، نخستین همایش مقاوم سازیِ ابنیه روستایی، اردیبهشت‌ماه 1385،گروه آبادانی روستاها، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، پردیس شماره 1، ‌زیرابِ سوادکوه.
8- شهبازی، ا. 1388. جنبش چهارپایان . مؤسسه انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، تهران، 164 صفحه.
9- شهبازی، ا. 1389. بازپردازیِ نقشِ آموزش­هایِ ترویجی در بهسازی بافت و مقاوم سازی­سکونتگاه­ها‌ی روستایی. ارائه شده به اوّلین کنفرانس بین­المللی سکونتگاه­های روستایی: مسکن و بافت، 20 صفحه.
10- شامخی، ت. 1388. قوانین و مدیریت منابع طبیعی (جنگل­ها و مراتع). مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. 147 صفحه.