تغییر اقلیم، خشکسالی و تنگدستی در ایران: نگاهی به آینده

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد دانشگاه شیراز

چکیده

تغییر اقلیم و خشکسالی‌های ناشی از آن، بزرگترین چالش حال حاضر و آینده کشاورزی ایران محسوب می‌شود. با توجه به این ‌که تلاش برای افزایش توان بازگشت‌پذیری جامعه در رو به رو شدن با تغییر های اقلیمی، نیازمند شناخت جامع این پدیده و اثرهای ناشی از آن می‌باشد، در این مقاله نسبت به ارائه مدل مفهومی‌ تغییر اقلیم، تنگدستی و آسیب‌پذیری اقدام شده است. بر مبنای این مدل مفهومی، مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و بشرساز، زمینه های تغییر اقلیم را فراهم ساخته‌اند که در این میان، تأثیر سازه‌های انسانی در شکل‌گیری روند کنونی دگرگونی اقلیم به سزا بوده است. همچنین در حالی‌که انتشار گازهای گلخانه‌ای منجر به گرمایش زمین و افزایش احتمال وقوع خشکسالی و طغیان رودخانه‌ها در مناطق خشک و مرطوب گردیده است، عزم جدی برای کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای وجود ندارد. به همین دلیل، کشورهای در حال‌ توسعه و جوامع دارای اقتصاد متکی بر منابع طبیعی به میزان قابل‌توجهی زیر تأثیر اثرهای ناشی از تغییر اقلیم قرار خواهند گرفت که از آن جمله می‌توان به کاهش تولید غذا و افزایش تنگدستی اشاره نمود. از سوی دیگر واکاوی تاریخی منابع آب در ایران نشانگر آن است که پایداری ذاتی حاکم بر این منابع از میان رفته است و در حال حاضر کشور در مرحله بحران آب قرار دارد. به نحوی‌که کاهش شدید ذخایر آبی، کاهش دسترسی کشاورزان به منابع آب کشاورزی و اختلال‌های زیست‌محیطی ایجاد شده در این منابع، توانایی کشاورزان برای مدیریت آب را کاهش داده و بازگشت‌پذیری سیستم آب کشور به حالت طبیعی را دشوار نموده است. همچنین مطابق پیش‌بینی‌ها، افزایش فراوانی وقوع و شدت خشکسالی در آینده، موجب تشدید بحران آب در ایران خواهد شد. افزایش جمعیت، کاهش سرانه منابع آب، کاهش امکان افزایش سطح زیرکشت، کاهش نقش نفت و افزایش شکاف طبقاتی در جامعه نیز ناامنی غذایی و تنگدستی فزاینده را به همراه خواهد داشت. بنابراین، تدوین برنامه‌ای یکپارچه به منظور سازگاری با خشکسالی‌های آینده الزامی می‌باشد.   

کلیدواژه‌ها

1- حیدری، ن. 1388. تدوین برنامه راهبردی بهبود بهره وری آب کشاورزی. تهران: موسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، وزارت جهادکشاورزی. 318 صفحه.
2- رضایی مقدم، ک. و کرمی، ع. 1377. فقر و کشاورزی پایدار: واکاوی کیفی. روستا و توسعه، 28-1: (2) 3.
3- یاسی، م. 1393. بحران دریاچه ارومیه و راهکارهای احیای پایداری اکوسیستم دریاچه. چهارمین همایش علوم بین رشته ای مدرسه تابستانی دانشگاه شیراز، دانشگاه شیراز، شهریورماه 1393.
4. Ahmed, S.A., N.S. Diffenbaugh, T.W. Hertel, D.B. Lobell, N. Ramankutty and A.R. Rios. 2011. Climate volatility and poverty vulnerability in Tanzania. Global Environ. Change21(1):46-55.
5. Amiri, M.J. and S.S. Eslamian. 2010. Investigation of climate change in Iran. J. Environ. Sci. Technol. 3(4):208-216.
6. Azadi, H., G. Verheijke and F. Witlox. 2011. Pollute first, clean up later? Global and Planetary Change 78 (3-4):77-82.
7. Bazzaz, F.A. and W.G. Sombroke. 1996. Global climate change and agricultural production: An assessment of current knowledge and critical gaps. In: Bazzaz, F.A. and Sombroke, W.G. (Eds.), Global Climate Change and Agricultural Production: Direct and Indirect Effects of Changing Hydrological, Pedalogical, and Plant Physiological Process. John Wiley & Sons Ltd, Rome.
8. Bene, C., L. Evans, D. Mills, S. Ovie, A. Raji, A. Tafid, A. Kodio, F. Sinaba, P. Morand, J. Lemoalle and N. Andrew. 2011. Testing resilience thinking in a poverty context: Experience from the Niger River basin. Global Environ. Change 21:1173-1184.
9. Bruinsma, J. 2003. World Agriculture: Towards 2015/2030, Earthscan, London.
10. Chikozho, C. 2010. Applied social research and action priorities for adaptation to climate change and rainfall variability in the rainfed agricultural sector of Zimbabwe. Phys. Chem. Earth 35:780-790.
11. Cline, W.R. 2007. Global Warming and Agriculture: Impact Estimates by Country. Center for Global Development, Washington, DC; Peterson Institute for International Economics.
12. Crowley, T.J. 2000. Causes of climate change over the past 1000 years. Science, 289:270-277.
13. Dai, A. (2011). Drought under global warming: A review. WIREs Climatic Change, 2:45-65.
14. Forouzani, M. and E. Karami. 2011. Agricultural water poverty index and sustainability. Agronomy for Sustainable Development, 31(2):415-431.
15. Gentle, P. and T. Maraseni. 2012. Climate change, poverty and livelihoods: Adaptation practices by rural mountain communities in Nepal. Environ. Sci.Policy21:24-34.
16. Hertel, T.W. and Rosch, S.D. 2010. Climate Change, Agriculture and Poverty. Policy Res. Working Paper 5468.
17- IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change). 2007. IPCC Fourth Assessment Report: Climate Change 2007. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press, Cambridge, UK.
18. IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change). 2012. Special Report on Managing the Risk of Extreme Events and Disasters to Advance Climate Change Adaptation. Cambridge University Press, Cambridge, UK.
19. Karami, E. 2012. Climate change, resilience and poverty in the developing world. Paper presented in a Conference on Culture, Politics and Climate Change, hosted at the University of Colorado Boulder, September 13-15.
20. Keshavarz, M., E. Karami and F. Vanclay. 2013. Social experience of drought in rural Iran. Land Use Policy, 30(1):120-129.
21. Keshavarz, M., E. Karami and M. Zibaei. 2014. Adaptation of Iranian farmers to climate variability and change. Regional Environ. Change, 14:1163-1174.
22. Marten, G.G. 2008. Human ecology: Basic concepts for sustainable development.  Earthsan, Sterling VA.
23. MEA (Millennium Ecosystem Assessment). 2005. Ecosystems and Human Well-being: Synthesis. Island Press, Washington, DC.
24. Mohamed Salih, M.A. 2009. Climate Change and Sustainable Development: New Challenges for Poverty Reduction. Edward Elgar Publishing, Inc., Northampton, Massachusetts, USA.
25. Nassiri, M., A. Koocheki, G.A. Kamali and H. Shahandeh. 2006. Potential impact of climate change on rainfed wheat production in Iran. Arch .Agron. Soil Sci. 52(1):113-124.
26. Ragab, R. and C.H. Prudhomme. 2002. Climate change and water resources management in arid and semi-arid regions: Prospective and challenges for the 21st century. Biosys. Eng. 81(1):3-34.
27. Rosenzweig, C., D. Karoly, M. Vicarelli, P. Neofotis, Q. Wu, G. Casassa, A. Menzel, T.L. Root, N. Estrella, B. Seguin, P. Tryjanowski, C. Liu, S. Rawlins and A. Imeson. 2008. Attributing physical and biological impacts to anthropogenic climate change. Nature, 453:353-357.
28. Simões, A.F., D.C. Kligerman, E.L. La Rovere, M.R. Maroun, M. Barata, and M Obermaier. 2010. Enhancing adaptive capacity to climate change: The case of smallholder farmers in the Brazilian semi-arid region. Environ. Sci. Policy 13(8):301-308.
29. Slater, R., L. Peskett, E. Ludi and D. Brown. 2007. Climate Change, Agricultural Policy and Poverty Reduction–How Much Do We Know? Overseas Development Institute, UK.
30. Soroos, S.M. 1998. Preserving the atmosphere as a global commons: Includes related article on the earth's atmosphere. Environment 6(12):40.
31. Sovacool, B.K., A.L. D’Agostino, A. Rawlani and H. Meenawat. 2012. Improving climate change adaptation in least developed Asia. Environ. Sci. Policy, 21:112-125.
32. Sperling, F. 2003. Poverty and climate change reducing the vulnerability of the poor through adaptation. Available at http://www.unpei.org/PDF/Poverty-and-Climate-Change.pdf (July 29, 2012).
33. Thornton, P., J. van de Steeg, A. Notenbaer and M. Herrero. 2009. The impacts of climate change on livestock and livestock systems in developing countries: A review of what we know and what we need to know. Agr. Sys.101(3):113-127.
34. Tong, S. and C.L. Soskolne. 2007. Global environmental change and population health: Progress and challenges. EcoHealth, 4(3): 352-362.
35. Turner, M.D. 2010. Climate Change and Social Resilience: Adaptive Conflict in the Sahel. Paper prepared for the Berkeley Environmental Politics Workshop 1-20.
36. UNDP (United Nations Development Program). 2007. Fighting Climate Change: Human Solidarity in a Divided World, Human Development Report 2007/2008, Palgrave Macmillan, Hound Mills and New York. Available at hdr.undp.org/en/ media/hdr_20072008_en_complete.pdf.
37. Worldwatch . 2012. http://www.worldwatch.org/economic-recovery-brings-return-growth-co2-emissions, http://www.climatechangechallenge.org/ResourceCentre/ Climate-Change /3- what_causes_climate_change.htm#1.

دوره 1، شماره 1
بهار و تابستان 1395
صفحه 63-80